Feth-i Kabir

Feth-i kabir, gömülmüş bir cesedin otopsi, kimlik tespiti veya delil elde edilmesi amacıyla resmî makamların kararıyla mezardan çıkarılması işlemidir. Arapça kökenli bir hukuk terimi olan feth-i kabir, kelime anlamıyla “mezarı açmak” demektir. Tıbbi literatürde ekshumasyon (exhumation) olarak adlandırılan bu işlem, bazı adli vakaların aydınlatılmasında nihai sonuca ulaşılması için zorunlu olabilmektedir. Feth-i kabir, keyfi olarak gerçekleştirilemeyen ve sıkı hukuki kurallara bağlı bir adli inceleme işlemidir. Özellikle ölüm nedeninin ilk incelemede belirlenemediği, sonradan yeni delillerin ortaya çıktığı, kimlik tespitinin gerektiği veya ölümün hukuka aykırı biçimde gerçekleşmiş olabileceğine ilişkin şüphe bulunduğu hâllerde başvurulmaktadır. Genellikle ceza yargılamasında maddi gerçeğin ortaya çıkarılması, bazı durumlarda ise özel hukuk uyuşmazlıklarının, özellikle miras ve soybağına ilişkin meselelerin aydınlatılması amacıyla gündeme gelmektedir. Ceza yargılamasında feth-i kabirin temel hukuki dayanağını 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 87. maddesi oluşturmaktadır. Buna göre mezardan çıkarma kararı, soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı, kovuşturma evresinde ise mahkeme tarafından verilmektedir. Karar, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürmemek kaydıyla ölenin yakınlarına bildirilmektedir. Mezar açıldıktan sonra ceset veya iskelet kalıntıları üzerinde olayın niteliğine göre otopsi, DNA, toksikoloji, adli antropoloji ve diğer adli tıp incelemeleri yapılabilmektedir. Böylece ölüm nedeni, ölüm şekli, kimlik veya olayın koşulları bakımından daha önce elde edilemeyen delillere ulaşılması amaçlanmaktadır. Bu yönüyle feth-i kabir, özellikle şüpheli ölümlerin aydınlatılmasında maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasına hizmet eden önemli bir adli inceleme yöntemidir. Feth-i kabir, Minnesota Protokolü bakımından da önem taşımaktadır. Hukuka aykırı olabileceğinden şüphe edilen ölümlerin etkili biçimde soruşturulmasına ilişkin uluslararası standartlar getiren Protokol, gerektiğinde mezar açılması ve ceset veya iskelet kalıntılarının bilimsel yöntemlerle incelenmesini öngörmektedir. Türkiye İnsan Hakları Vakfı (TİHV) tarafından Türkçeye kazandırılan Minnesota Protokolü, bu alanda hukukçular, hekimler ve adli tıp uzmanları için önemli bir başvuru kaynağı niteliğindedir.