Temel Hak ve Özgürlükler

Temel hak ve özgürlükler, kişinin insan onuruna dayanan ve Anayasa tarafından güvence altına alınan hak ve özgürlüklerdir. 1982 Türkiye Cumhuriyeti Anayasası, temel hak ve hürriyetleri “Kişinin Hakları ve Ödevleri”, “Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler” ve “Siyasi Haklar ve Ödevler” olmak üzere üç bölümde düzenlemektedir.  Doktrinde bu ayrım, sırasıyla negatif statü hakları, pozitif statü hakları ve aktif statü hakları olarak da ifade edilmektedir. Yaşama hakkı, kişi dokunulmazlığı, özel hayatın gizliliği, konut dokunulmazlığı ve düşünce ve kanaat özgürlüğü kişinin hakları ve ödevleri arasında; eğitim ve öğrenim hakkı, çalışma hakkı ve sosyal güvenlik hakkı sosyal ve ekonomik haklar arasında; seçme ve seçilme hakkı, siyasi faaliyette bulunma hakkı, dilekçe hakkı ve kamu hizmetlerine girme hakkı ise siyasi haklar arasında yer almaktadır. Anayasa’nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler, yalnızca kanunla ve ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak, özlerine dokunulmaksızın, Anayasa’nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın sınırlandırılabilir. 15. maddeye göre savaş, seferberlik veya olağanüstü hâllerde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması, durumun gerektirdiği ölçüde kısmen veya tamamen durdurulabilir; ancak bu hâllerde dahi milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklere aykırı tedbir alınamaz ve maddede sayılan yaşama hakkı, maddi ve manevi varlığın bütünlüğü, din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanmama, suç ve cezaların geçmişe yürütülmemesi ve masumiyet karinesi gibi güvencelere dokunulamaz.