Maraş Katliamı

Türkiye yakın tarihinin en acı verici sayfalarından biri olan Maraş Katliamı, 19-26 Aralık 1978 tarihleri arasında Kahramanmaraş’ta gerçekleşmiş ve resmî kayıtlara göre 111 kişinin hayatını kaybetmesiyle sonuçlanmıştır. Olaylarda 176 kişi yaralanmış; evler ve iş yerleri yakılmış, yağmalanmış ve tahrip edilmiştir. Tahrip edilen yapıların sayısı kaynaklara göre değişmekle birlikte bazı kaynaklarda 559 ev ile yaklaşık 290 iş yeri belirtilmektedir. Katliamın ardından tırmanan gerilim nedeniyle Kahramanmaraş, İstanbul, Ankara, Adana, Elazığ, Bingöl, Erzurum, Gaziantep, Malatya, Sivas, Urfa, Hatay ve Kars olmak üzere 13 ilde sıkıyönetim ilan edilmiştir. Olaylardan sonra 804 kişi yargılandığı davalar 1991 yılına kadar devam etmiştir. Bu dönemde çıkarılan Terörle Mücadele Kanunu çerçevesinde hapis cezalarının ertelenmesi ve hükümlülerin serbest bırakılması, katliamın hukuki sonuçlarına ilişkin tartışmaların temel konularından biri olmuştur. Yaşanan kitlesel şiddet, bölgeden önemli ölçüde göçe yol açmış ve Türkiye siyasi tarihinde 12 Eylül 1980 askerî darbesine giden dönemin önemli olaylarından biri olarak kayda geçmiştir.

Olayların gelişimi

Kahramanmaraş’ta 1970’li yıllar boyunca derinleşen siyasi kutuplaşma ve Alevi-Sünni gerilimi, Aralık 1978’de kitlesel şiddete dönüşmüştür. Olayların başlangıcı, 19 Aralık 1978’de Çiçek Sineması’nda Güneş Ne Zaman Doğacak? adlı filmin gösterimi sırasında meydana gelen patlamayla ilişkilendirilmektedir. Patlamanın ardından çeşitli siyasi kuruluşlara ve derneklere saldırılar düzenlenmiş, kentteki gerilim giderek tırmanmıştır.

21 Aralık 1978’de Maraş Meslek Lisesi öğretmenleri Hacı Çolak ve Mustafa Yüzbaşıoğlu’nun silahlı saldırı sonucu öldürülmesi, olayların büyümesinde etkili olmuştur. Öğretmenlerin cenaze törenleri sırasında yaşanan saldırılar, şiddetin yayılmasına yol açmıştır. İzleyen günlerde Alevi yurttaşların yoğun olarak yaşadığı mahalleler hedef alınmış; evler, iş yerleri ve çeşitli yapılar saldırıya uğramış, insanlar öldürülmüş ve yaralanmıştır. Saldırılar sırasında güvenlik güçlerinin olayları önlemekte yetersiz kalması en önemli eleştiri noktasıdır. Olaylar, yalnızca bireysel saldırılarla sınırlı kalmamış; belirli bir inanç grubuna mensup yurttaşların evlerinin ve iş yerlerinin hedef alınması, kitlesel şiddetin toplumsal etkilerini ağırlaştırmıştır. 26 Aralık 1978’de 13 ilde sıkıyönetim ilan edilmiş, kentteki şiddet olayları askerî birliklerin müdahalesiyle kontrol altına alınmıştır.

Yargılama 

Katliamın ardından sıkıyönetim mahkemelerinde toplam 804 sanık hakkında dava açılmıştır. Yargılamalar sırasında çok sayıda sanık hakkında mahkûmiyet kararı verilmiştir. Kaynaklarda ilk kararlar bakımından 29 idam, 7 müebbet hapis ve 321 çeşitli süreli hapis cezasından söz edilmekle birlikte, farklı yargılama aşamalarında verilen kararlar nedeniyle idam cezası sayısı bazı kayıtlarda 22 olarak da aktarılmaktadır. İdam kararları Yargıtay tarafından bozulmuş, davalar uzun yıllara yayılmıştır. 1991 yılında çıkarılan Terörle Mücadele Kanunu çerçevesinde hapis cezalarının ertelenmesi ve hükümlülerin serbest bırakılması, olayların faillerinin cezasız kalması konusunda ciddi tartışmalar yaşanmıştır. Katliamın planlanması ve örgütlenmesiyle bağlantılı olduğu ileri sürülen kişilerin ve olası siyasi sorumlulukların yeterince aydınlatılmadığı yönündeki eleştiriler, sonraki yıllarda da gündemde kalmıştır. TBMM’ye sunulan araştırma önergelerinde olayların bütün yönleriyle incelenmesi, sorumluların belirlenmesi ve toplumsal yüzleşmenin sağlanması talep edilmştir.

Müdahil avukatların öldürülmesi

Maraş Katliamı davasında mağdur yakınlarını temsil eden avukatlar da sonraki yıllarda öldürülmüştür. Adana Barosuna kayıtlı avukat Ceyhun Can, 10 Eylül 1979’da; avukat Halil Sıtkı Güllüoğlu, 3 Şubat 1980’de öldürülmüştür. Davanın müdahil avukatlarından Ahmet Albay ise 3 Mayıs 1980’de hayatını kaybetmiştir. Üç avukatın öldürülmesi, katliamın ardından şiddetin devam ettiğini ve adalet arayışının engellendiğini gündeme getirmiştir.

Göç ve toplumsal etkiler

Katliamın ardından özellikle Alevi yurttaşların önemli bir bölümü, güvenlik kaygıları ve yeniden saldırıya uğrama korkusu nedeniyle Kahramanmaraş’tan ayrılmıştır. Bu göç, kentin demografik yapısında değişikliklere yol açmış ve olayların etkilerini sonraki kuşaklara taşıyan toplumsal sonuçlar doğurmuştur. Yaşananlar, Türkiye’de mezhep temelli ayrımcılık, toplumsal kutuplaşma, kamu otoritelerinin koruma yükümlülüğü ve cezasızlık tartışmalarının tarihsel örneklerinden biri olarak ele alınmaktadır. Maraş Katliamı, 1970’li yıllarda Türkiye’de artan siyasi şiddetin en ağır örneklerinden biri olarak, 12 Eylül 1980 askerî darbesine giden dönemin önemli olayları arasında gösterilmektedir. Katliam sonrasında sıkıyönetimin genişletilmesi ve ülkedeki güvenlik krizinin derinleşmesi, askerî müdahaleden önceki siyasi ortamın temel unsurları arasında yer almıştır.

Anma, yüzleşme ve adalet talepleri

Maraş Katliamı, her yıl aralık ayında düzenlenen anma etkinlikleri ve adalet talepleriyle gündeme gelmektedir. İnsan hakları kuruluşları, barolar, siyasi temsilciler ve mağdur yakınları, olayların tüm yönleriyle aydınlatılması, arşivlerin incelenmesi ve sorumlulukların ortaya konulması çağrısında bulunmaktadır. Katliamın hukuki ve toplumsal sonuçlarının araştırılması, mağdurların hatırasının korunması ve benzer olayların önlenmesi bakımından tarihsel yüzleşme talepleri önemini korumaktadır.  Milletvekili Zeynel Özen, 2021 yılında bu talebi tekrarlamış “Maraş katliamı davasının yeniden açılması ve yargılanmaların yeniden yapılması gerekmektedir” diyerek devlet arşivlerinin açılmasını istemiştir. 

Maraş Katliamı, kitlesel şiddetin insan yaşamı üzerindeki yıkıcı etkilerinin yanı sıra yargılamalardaki tartışmalar, mağdur yakınlarının adalet arayışı, müdahil avukatların öldürülmesi ve zorunlu göç gibi sonuçlarıyla Türkiye’nin yakın tarihinde derin izler bırakmıştır. Olayların tarihsel ve hukuki açıdan incelenmesi, insan haklarının korunması, ayrımcılıkla mücadele ve cezasızlığın önlenmesi bakımından önem taşımaktadır.