Aleksandr Meryem Kuli

Aleksandr Meryem Kuli (Alexandre Meriem-Kouli), İstanbul Barosu’nun kurucu üyelerinden ve ilk başkanı olan Osmanlı vatandaşı hukukçudur. Arşiv araştırmalarına göre, Doğu Hristiyanlığı (Nasranî) kültürüne mensup İran kökenli bir aileden gelen Kuli’nin 1845–1850 yılları arasında doğduğu tahmin edilmektedir. Soyadında yer alan “Meryem Kuli” ifadesinin, dönemin Doğu Hristiyanlığı gelenekleri bağlamında “Bakire Meryem’in kulu/kölesi” anlamına geldiği belirtilmektedir.

Yükseköğrenimini Fransa’da tamamlayan Kuli, 1870 yılında Paris Hukuk Fakültesi’nden mezun olmuştur. Yabancı dil bilgisi ve Batı hukukuna hâkimiyeti sayesinde dönemin Osmanlı hukuk çevrelerinde öne çıkan isimlerden biri olmuştur.

Dava vekilliği mesleğinin kurumsal bir çatı altında örgütlenmesi amacıyla 5 Nisan 1878 Cuma günü, 12’si Müslüman olan  63 avukatın katılımıyla gerçekleştirilen tarihi ilk genel kurulda başkan seçilen Kuli, bu görevi 1880 yılına kadar sürdürmüştür. İstanbul Barosu’nun resmî tarihçesi toplantıyı Kostaki Sardenski’nin açtığını ve bir konuşma irat ettiğini, Alexandre Meriem Kouli’nin de başkanlığa getirildiğini kaydetmektedir. Kuli, 18 Temmuz 1878 tarihli Heyet-i Cemiyet-i Dâime listesinde Reis-i evvel olarak zikredilmiştir.

İstanbul Barosu’nun ilk yönetim kurulunda farklı dinî ve etnik kökenlerden hukukçular birlikte görev yapmıştır. Kuli’nin başkanlığındaki yönetim kurulunda Reis-i Sani (Başkan Yardımcısı) görevini Müslüman-Türk hukukçu Mehmed Şehrî Efendi üstlenmiştir. Kurulun diğer üyeleri ise Karabet Gürci (Kâtip ve Sandık Emini), Bedros Şaşayan, Kostaki Sardenski ve Agop Mercekyan olmuştur. Karabet Gürci’, aynı zamanda kâtip ve sandık emini(sayman) olarak görev almıştır. 

Kuli, 1880 yılında başkanlık görevini tamamladıktan sonra yerini Rus asıllı avukat François Rosolato’ya bırakmıştır. Barodaki faaliyetlerinin ardından Osmanlı devlet teşkilatında da görev üstlenen Kuli, 1889 yılında “Hazine-i Celîle Vekili” (Hazine Avukatı) olarak görev yapmıştır.

Devlet Arşivleri’nde hukuk tarihçileri tarafından tespit edilen 1889 tarihli resmî belgede, Kuli’nin kendi el yazısıyla attığı imzası ile 1878 yılına ait İstanbul Barosu mührünün bulunması, onun 1889 yılında hayatta olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte, kesin ölüm tarihi henüz tespit edilememiştir.

Aleksandr Meryem Kuli’nin doğum tarihi, aile kökeni ve ölüm tarihi henüz kesin olarak tespit edilememiştir. Ulaşılabilen kaynaklarda kendisine ait doğrulanmış bir fotoğraf veya portre de bulunmamaktadır. Buna karşılık, İstanbul Barosu’nun 5 Nisan 1878 tarihli ilk genel kurulunda reis-i evvel seçildiği, 1878–1880 arasında başkanlık yaptığı ve Paris’te hukuk eğitimi aldığı belgelenebilmektedir.

Kuli hakkındaki bilgiler hukuk tarihçisi Tugay Aydın, Prof. Dr. Fethi Gedikli ve İstanbul Barosu kayıtlarına dayanmaktadır.