Hâkimin Bilinçdışı Entimemleri

CEZA MUHAKEMESİNDE HÂKİMİN BİLİNÇLİ-BİLİNÇDIŞI ENTİMEMLERİ VE İNFORMEL DETERMİNANTLAR / Avukat Fahrettin Kayhan 

Özet

Ceza yargılamasında hâkim kararlarının yalnızca normatif hukuk kurallarıyla açıklanamayacağı uzun süredir hukuk sosyolojisi ve hukuk realizmi literatüründe kabul edilmektedir. Mahkeme kararları çoğu zaman formel hukuk kurallarının ötesinde çeşitli psikolojik, sosyal ve kurumsal faktörlerin etkisi altında şekillenir. Bu faktörler literatürde “informel determinantlar” olarak adlandırılmaktadır.

Bu makale, ceza yargılamasında hâkimin akıl yürütme süreçlerini entimem kavramı üzerinden analiz ederek informel determinantların karar süreçlerine nasıl sızdığını incelemektedir. Çalışmada hâkimin bilinçli ve bilinçdışı entimemleri, yargısal kanaatin oluşumunda rol oynayan informel determinantların bilişsel mekanizması olarak ele alınmaktadır. Ayrıca savunma avukatının bu görünmeyen akıl yürütmeleri nasıl tespit edip kırabileceği tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Entimem, informel determinantlar, yargısal karar psikolojisi, ceza muhakemesi, savunma stratejisi.

1. Giriş: Formel Hukuk ile Gerçek Yargılama Arasındaki Fark

Ceza muhakemesi teorisi, mahkeme kararlarının hukuki normların olaylara uygulanmasıyla ortaya çıktığını varsayar. Bu yaklaşımda karar süreci klasik mantık modeline dayanır:

• Büyük önerme: Hukuk kuralı
• Küçük önerme: Olayın tespiti
• Sonuç: Hüküm

Bu model, Aristotelesçi mantığın sillojistik karar modeli olarak bilinir. Ancak hukuk sosyolojisi ve hukuk realizmi literatürü, gerçek yargılamanın bu kadar mekanik işlemediğini göstermiştir. Hâkimler karar verirken yalnızca hukuk normlarını değil, aynı zamanda çeşitli informel faktörleri de dikkate alırlar. Bu informel faktörler şunları içerebilir:

• mesleki deneyim
• kurumsal kültür
• toplumsal stereotipler
• psikolojik sezgiler
• dava anlatısının ikna gücü

Bu tür görünmeyen faktörler informel determinantlar olarak adlandırılır. Bu makalenin temel tezi şudur: İnformel determinantlar, hâkimin zihninde entimemler biçiminde ortaya çıkar. Başka bir ifadeyle informel determinantlar, yargısal akıl yürütmenin gizli öncüllerini oluşturur.

2. Entimem Kavramı: Yargısal Mantığın Eksik Kıyasları

Entimem kavramı Aristoteles‘in retorik teorisinden gelir. Entimem, bir öncülü açıkça ifade edilmeyen kıyas biçimidir. Örneğin:

• Sanık olay yerinde yakalanmıştır
• O halde suçu işlemiş olabilir

Burada görünmeyen öncül şudur: Suçlular genellikle olay yerinde yakalanır. Bu öncül karar gerekçesinde yazılmaz, fakat hükmün mantığını oluşturur. Ceza yargılamasında entimemler şu işlevleri görür:

• Deliller arasında bağlantı kurmak
• Olay anlatısını tamamlamak
• Kanaat oluşturmak

Bu nedenle entimemler, informel determinantların bilişsel formudur.

3. İnformel Determinantlar: Ceza Yargılamasının Görünmeyen Dinamikleri

İnformel determinantlar, yargısal karar sürecini etkileyen fakat hukuki normlarda açıkça düzenlenmeyen faktörlerdir. Bunlar üç temel düzeyde ortaya çıkar:

a)  Kurumsal determinantlar: Mahkeme kültürü, savcı-hâkim ilişkileri, yargısal iş yükü gibi faktörler.

b)  Sosyal determinantlar

c)  Toplumsal stereotipler: suç tiplerine ilişkin algılar.

d) Psikolojik determinantlar: Sezgiler, bilişsel kısayollar ve önyargılar.

Bu faktörler çoğu zaman hâkimin karar gerekçesinde görünmez. Ancak zihinsel akıl yürütmenin içinde entimemler şeklinde yer alırlar.

4. Hâkimin Bilinçli Entimemleri ve İnformel Determinantlar

Bilinçli entimemler, hâkimin farkında olarak kullandığı fakat kararında açıkça ifade etmediği varsayımlardır. Bu entimemler çoğu zaman kurumsal informel determinantlara dayanır.

a) Kurumsal güven entimemi:

Mahkeme pratiğinde polis ve savcılık belgelerine yüksek güven duyulur. Uygulamada buna “ polis fezlekesinin iddianameye, iddianamenin hükme dönüşmesi” denilmektedir. Bu durum şu entimemi doğurur:

Polis tutanağı vardır
Polis genelde doğru yazar
O halde olay tutanakta yazdığı gibi gerçekleşmiştir.

Buradaki gizli öncül kurumsal güven varsayımıdır.

b) Mesleki deneyim entimemi

Hâkimler benzer davalardan edindikleri deneyimleri kullanırlar. Örneğin:

Benzer dosyalarda sanıklar suçlu çıkmıştı
Bu dosya da benzer görünüyor
O halde sanık suçlu olabilir.

Bu tür akıl yürütmeler hukuk teorisinde tecrübe genellemeleri olarak bilinir.

5. Hâkimin Bilinçdışı Entimemleri ve Psikolojik Determinantlar

Bilinçdışı entimemler, hâkimin farkında olmadan kullandığı varsayımlardır. Bunlar çoğunlukla psikolojik informel determinantlardan kaynaklanır.

a) Temsililik sezgisi

İnsan zihni bazı davranışları suçlulukla ilişkilendirir. Örneğin:

• • agresif davranış
  • sabıka
  • kaçma

Bu durumda şu entimem ortaya çıkar:

Suçlular böyle davranır
Sanık da böyle davranıyor
O halde suçlu olabilir.

Bu tür akıl yürütme çoğu zaman bilinçdışıdır.

b) Onaylama yanlılığı

Hâkim ilk kanaatini oluşturduktan sonra bu kanaati destekleyen delillere daha fazla önem verebilir.

Bu süreç şu entimemi doğurur:

İlk izlenim suçluluk yönünde
Bu delil bunu destekliyor
O halde kanaat doğru olabilir.

Bu mekanizma literatürde confirmation bias olarak bilinir.

c) Anlatı tamamlama

İnsan zihni parçalı bilgileri bir hikâyeye dönüştürme eğilimindedir. Ceza dosyalarında da benzer bir süreç görülür. Örneğin:

• tartışma
• bıçak
• ölüm

Zihin şu anlatıyı kurabilir: tartışma → öfke → bıçaklama. Bu anlatı bazen delillerden değil, zihnin boşlukları doldurma eğiliminden doğar.

6. Entimemler ve Prematüre Kanaat

İnformel determinantların en önemli sonucu prematüre kanaat oluşumudur. Prematüre kanaat şu süreçte ortaya çıkar:

1. 1. İlk izlenim oluşur
   2. Entimemler devreye girer
   3. Deliller bu anlatıya yerleştirilir
   4. Kanaat sabitlenir

Bu noktadan sonra yargılama şu riski taşır: Deliller kanaati oluşturmaz, kanaat delilleri yorumlar.

7. Sonuç

Ceza yargılaması yalnızca normların uygulanmasından ibaret değildir. Yargısal kararlar, formel hukuk kurallarının yanında çok sayıda informel determinantın etkisi altında şekillenir. Bu determinantlar hâkimin zihninde çoğu zaman entimemler biçiminde ortaya çıkar.

Makalenin temel sonuçları şunlardır:

1. İnformel determinantlar yargısal karar sürecinin kaçınılmaz bir parçasıdır.
2. Bu determinantlar hâkimin akıl yürütmesinde çoğu zaman bilinçli veya bilinçdışı entimemler olarak ortaya çıkar.
3. Ceza savunmasının önemli görevlerinden biri, bu görünmeyen akıl yürütmeleri tespit etmek ve kırmaktır.

Dolayısıyla etkili savunma yalnızca hukuki normları tartışmak değildir. Aynı zamanda mahkeme kararının arkasındaki görünmeyen mantıksal ve psikolojik yapıyı analiz etmektir. Başka bir ifadeyle: Ceza davasında gerçek mücadele yalnızca deliller üzerinde değil, hâkimin zihnindeki görünmeyen öncüller üzerinde gerçekleşir.

Avukat Fahrettin Kayhan’ın tüm makalelerine resmi web sitesinden erişebilirsiniz.