Nevzat Helvacı

Nevzat Helvacı, 14 Mart 1937 tarihinde Artvin’de dünyaya geldi. Avukat, eğitimci, yazar ve insan hakları savunucusu olan Helvacı, Türkiye’de insan hakları hareketinin ve hukuk mücadelesinin önde gelen isimleri arasında yer aldı. Özellikle İnsan Hakları Derneğinin (İHD) kurucu genel başkanı olarak tanındı.

İlk ve ortaöğrenimini Artvin ve Kars’ta tamamlayan Helvacı, 1957 yılında Ankara Gazi Eğitim Enstitüsü Edebiyat Bölümünden mezun oldu. Çeşitli ortaokul ve liselerde Türkçe ve edebiyat öğretmenliği yaptı. Köy Enstitüsü geleneğinden gelen bir eğitimci olan Helvacı, daha sonra hukuk öğrenimine yöneldi. 1964 yılında Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesinden mezun oldu. Avukatlık stajını tamamladıktan sonra meslek hayatına başladı. İsmail Hakkı Tonguç Belgeliği Vakfı da Helvacı’yı “Köy Enstitülü hukukçu” olarak tanımlamaktadır.

Helvacı, avukatlık yaşamı boyunca eğitim, emek ve meslek kuruluşlarıyla yakın ilişki içinde çalıştı. Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS), Tüm Öğretmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği (TÖB-DER) ve Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB) gibi kuruluşların hukuk danışmanlığını üstlendi. TÖS’ün hukuk bürosunda görev yaparak öğretmenlerin mesleki ve hukuki sorunlarıyla ilgilendi. Bir dönem Millî Eğitim Bakanlığı Hukuk Danışmanlığında da görev yaptı.

1979 yılında Çağdaş Hukukçular Derneği (ÇHD) Genel Başkanlığına seçilen Helvacı, 12 Mart 1971 ve 12 Eylül 1980 askerî darbelerinin ardından sıkıyönetim mahkemelerinde düşünceleri ve siyasal faaliyetleri nedeniyle yargılanan çok sayıda kişinin savunmasını üstlendi. Avukatlık faaliyetleri kapsamında, Mamak Cezaevi’nde 7 Kasım 1980 tarihinde dövülerek öldürülen yayıncı İlhan Erdost’un da savunmanlığını üstlendi. Dönemin tanıklıklarında Helvacı, insan hakları ihlallerine karşı hukuk mücadelesi yürüten avukatlar arasında gösterilmektedir.

Helvacı, düşünce ve ifade özgürlüğü, hukuk devleti, adil yargılanma hakkı ve temel hak ve özgürlükler alanındaki görüşlerini gazete ve dergilerde yayımlanan yazılarıyla kamuoyuna aktardı. Özellikle 12 Eylül döneminde karakollarda ve sıkıyönetim hapishanelerinde yaşanan insan hakları ihlallerine ilişkin tanıklıkları, daha sonra yayımladığı anı kitabında da yer aldı.

12 Eylül 1980 askerî darbesinin ardından Türkiye’de yaşanan ağır insan hakları ihlallerine karşı gelişen örgütlü hak mücadelesinde etkin rol alan Helvacı, 17 Temmuz 1986 tarihinde Ankara’da kurulan İnsan Hakları Derneğinin (İHD) kurucu genel başkanı oldu. İHD’nin kuruluşuna ilişkin kaynaklarda, derneğin 98 kurucu üyenin imzasıyla kurulduğu belirtilmektedir. Kurucular arasında tutuklu ve hükümlü yakınlarının yanı sıra aydın, yazar, gazeteci, hekim, hukukçu, mimar, mühendis ve akademisyenler de bulunuyordu. Helvacı, derneğin kuruluş döneminde ilk tüzüğünün hazırlanmasına da katkıda bulundu. İHD’nin kendi tarihçesinde de kuruluş hareketinin içinde Helvacı’nın yanı sıra Akın Birdal, Hüsnü Öndül ve Muzaffer İlhan Erdost gibi isimlerin bulunduğu belirtilmektedir.

Helvacı, 1986–1992 yılları arasında İHD Genel Başkanlığı görevini yürüttü. Bu dönemde derneğin insan hakları ihlallerini izleme, başvuruları değerlendirme, belgeleme ve raporlama çalışmalarında etkin rol aldı. İşkence ve kötü muamele, cezaevleri, gözaltında kaybetmeler, düşünce ve ifade özgürlüğü, ölüm cezası ve siyasal davalar gibi başlıklarda yürütülen insan hakları çalışmalarına öncülük etti. İHD’nin ilk döneminde hazırlanan işkence raporlarından birinde 340 şüpheli ölümün incelendiği ve 171 kişinin işkence edilerek öldürüldüğünün tespit edildiği Helvacı tarafından yıllar sonra da aktarılmıştır.

Helvacı’nın başkanlığı döneminde İHD, Türkiye’deki ağır insan hakları ihlallerini ulusal ve uluslararası kamuoyunun gündemine taşımaya çalıştı. 1988 yılında Human Rights Watch’un davetiyle New York’a giden Helvacı, Türkiye’deki cezaevlerinin insan hakları standartları bakımından denetlenmesi konusunu gündeme getirdi. Bunun yanı sıra, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki cezaevlerinin de insan hakları standartları yönünden incelenmesi gerektiğini savundu. Bu ziyaret ve uluslararası temaslar, Helvacı’nın Türkiye’deki insan hakları sorunlarını uluslararası insan hakları kuruluşlarıyla paylaşma çabasının bir parçası oldu.

Helvacı, İHD başkanlığı sırasında insan hakları ihlallerine ilişkin raporların hazırlanması ve kamuoyuna açıklanmasında da aktif rol aldı. Derneğin ilk yıllarına ilişkin anlatımlarda, işkence ve cezaevi koşullarının yanı sıra siyasal davalar, ölüm cezaları ve düşünce özgürlüğü ihlallerinin derneğin temel çalışma alanları arasında bulunduğu görülmektedir.

24 Ekim 1992 tarihinde gerçekleştirilen İHD 4. Olağan Genel Kurulunda yeniden genel başkanlığa aday olmayan Helvacı, yaklaşık altı yıl sürdürdüğü genel başkanlık görevini Akın Birdal’a bıraktı. Dönemin Cumhuriyet gazetesi, genel kurul öncesinde Helvacı’nın yeniden aday olmayacağını ve başkanlığı yaklaşık altı yıldır yürüttüğünü haberleştirmiştir. Helvacı, aday olmama nedenini  sağlık ve ekonomik sebepler olarak açıklamıştır.

Helvacı, hukuk ve insan hakları alanındaki deneyimlerini 2013 yılında İmge Kitabevi Yayınları tarafından yayımlanan Karanlıkta Yol Aramak adlı anı kitabında bir araya getirdi.

Karanlıkta Yol Aramak, Helvacı’nın öğretmenlik ve avukatlık yıllarının yanı sıra TÖS ve diğer kuruluşlarla yürüttüğü çalışmalarını, 12 Mart ve 12 Eylül dönemlerinde karakollarda ve sıkıyönetim hapishanelerinde tanık olduğu insan hakları ihlallerini ve İnsan Hakları Derneğinin kuruluş yıllarına ilişkin kişisel tanıklıklarını içerir. Eserin yayınevi tanıtımında Helvacı, İnsan Hakları Derneğinin kurucusu ve ilk genel başkanı olarak tanımlanmaktadır.

Helvacı, İlhan Selçuk ile birlikte Laiklik, Dinin Siyasallaşması ve Şiddet adlı çalışmaya da imza attı. Eser 2002 yılında TİHAK tarafından yayımlandı.

Helvacı’nın insan hakları mücadelesi yalnızca İHD Genel Başkanlığıyla sınırlı kalmadı. Daha sonraki yıllarda da insan hakları savunuculuğu ve eğitim alanındaki çalışmalarını sürdürdü. Türkiye İnsan Hakları Vakfı’nın tarihçesinde de Nevzat Helvacı, Türkiye’de insan hakları hareketinin öncü isimleri arasında yer alan kişilerden biri olarak anılmaktadır.

Toplumsal ve mesleki mücadelesi nedeniyle 2021 yılında İnci Aral ile birlikte Eğitim-İş tarafından Fakir Baykurt Onur Ödülü’ne layık görüldü. Ödül gerekçesinde Helvacı’nın eğitimci ve avukat kimliğiyle emek mücadelesine yaptığı katkılar vurgulandı.

Nevzat Helvacı’nın öğretmenlikten avukatlığa uzanan mesleki geçmişi, Köy Enstitüsü geleneğiyle ilişkili eğitimcilik kimliği, eğitim ve meslek kuruluşlarıyla yürüttüğü hukuk danışmanlığı, Çağdaş Hukukçular Derneği Genel Başkanlığı, 12 Mart ve 12 Eylül dönemlerindeki savunmanlık faaliyetleri ve 1986–1992 yılları arasında yürüttüğü İnsan Hakları Derneği kurucu genel başkanlığı, Türkiye’de insan hakları hareketinin ve hukuk mücadelesinin yakın tarihinde önemli bir yer tutmaktadır.