Birleşmiş Milletler İş Dünyası ve İnsan Haklarına Dair Rehber İlkeler (United Nations Guiding Principles on Business and Human Rights), ticari faaliyetler ile insan hakları arasındaki ilişkiyi uluslararası insan hakları hukuku çerçevesinde ele alan temel uluslararası belgelerdendir. Birleşmiş Milletler Genel Sekreterinin İnsan Hakları ve Ulusötesi Şirketler ile Diğer Ticari İşletmeler Konusundaki Özel Temsilcisi John Ruggie tarafından hazırlanan Rehber İlkeler, 21 Mart 2011 tarihli A/HRC/17/31 sayılı nihai raporun eki olarak İnsan Hakları Konseyine sunulmuştur. Konsey, 16 Haziran 2011 tarihli ve 17/4 sayılı kararıyla Rehber İlkeleri onaylamıştır. Belge, iş dünyası ile insan hakları arasındaki ilişkiyi “Koruma, Saygı Gösterme ve Telafi Edici Çözüm Üretme” (Protect, Respect and Remedy) şeklinde ifade edilen üç temel sütun üzerine inşa etmektedir.
Rehber İlkelerin ilk bölümü, devletlerin insan haklarını koruma yükümlülüğünü ele almaktadır. Bu kapsamda devletlerin, kendi yetki alanlarında faaliyet gösteren ticari işletmeler de dâhil olmak üzere üçüncü tarafların insan haklarını ihlal etmesini önleme, bu ihlallere karşı etkili koruma sağlama ve ihlallerin soruşturulması ile giderilmesine yönelik mekanizmalar oluşturma sorumluluğu incelenmektedir. İkinci bölüm, ticari işletmelerin insan haklarına saygı gösterme sorumluluğuna ayrılmıştır. İşletmelerin faaliyetlerinden ve iş ilişkilerinden kaynaklanan olumsuz insan hakları etkilerini önleme, azaltma ve giderme yükümlülükleri; insan hakları politikalarının oluşturulması, insan hakları durum tespiti (human rights due diligence), risklerin değerlendirilmesi ve izlenmesi ile kurumsal hesap verebilirlik çerçevesinde ele alınmaktadır. Üçüncü bölümde ise iş dünyasıyla bağlantılı insan hakları ihlallerinden etkilenen kişilerin adli ve adli olmayan mekanizmalar aracılığıyla etkili telafi yollarına erişimi üzerinde durulmaktadır.
Devletler ve ticari işletmeler bakımından farklı sorumluluk alanları tanımlayan Rehber İlkeler; çalışma yaşamı, şirketlerin kurumsal sorumluluğu, insan hakları durum tespiti, tedarik zincirleri, çatışma bölgelerinde ticari faaliyetler ve hukuki başvuru yolları gibi konularda uluslararası ölçekte ortak bir referans çerçevesi sunmaktadır. Yeni ve bağımsız uluslararası hukuki yükümlülükler oluşturan bir antlaşma niteliğinde olmayan belge, mevcut uluslararası insan hakları standartlarının iş dünyası bakımından uygulanmasına yönelik ilkeleri ortaya koymaktadır.
Özel Temsilci John Ruggie, Rehber İlkeleri 21 Mart 2011 tarihli A/HRC/17/31 sayılı nihai raporunun ekinde sunmuştur. İnsan Hakları ve Ulusötesi Şirketler ile Diğer Ticari İşletmeler Konusunda Genel Sekreter Özel Temsilcisinin Raporu başlığını taşıyan bu rapor, Rehber İlkelerin yanı sıra hazırlanma sürecini, dayandığı kavramsal yaklaşımı ve geliştirilmesine yönelik çalışmaları da içermektedir. Böylece rapor, Rehber İlkelerin ortaya çıkışını ve uluslararası insan hakları sistemi içerisindeki yerini anlamak bakımından tamamlayıcı bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Rehber İlkelerin uygulanmasına yönelik uluslararası çalışmalar, İnsan Hakları Konseyinin 27 Haziran 2014 tarihli ve 26/22 sayılı kararıyla sürdürülmüştür. İnsan Hakları ve Ulusötesi Şirketler ile Diğer Ticari İşletmeler başlıklı bu kararda devletlerin ulusal eylem planları geliştirmeleri, işletmelerin Rehber İlkeler doğrultusunda insan haklarına saygı gösterme sorumluluklarını yerine getirmeleri ve ihlallerden etkilenen kişilerin etkili telafi mekanizmalarına erişiminin geliştirilmesi üzerinde durulmuştur. Karar ayrıca Rehber İlkelerin uygulanmasını izlemekle görevli Çalışma Grubunun yetkilerini ve İş Dünyası ve İnsan Hakları Forumu’nun çalışmalarını desteklemiştir.
Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan Rehber İlkelerin Türkçe çevirisi Kalkınma Atölyesi tarafından hazırlanmış ve 2017 yılında yayımlanmıştır. Aşağıda, belgenin Türkçe tam metni ile orijinal İngilizce BM raporuna erişim bağlantıları sunulmaktadır.
Hukuk Ansiklopedisi sitesinden daha fazla şey keşfedin
Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.