Amele Teali Cemiyeti

Amele Teali Cemiyeti, 12 Ağustos 1924’te İstanbul’da kurulmuştur. Erken Cumhuriyet döneminin önemli işçi örgütlerinden biri olan Cemiyet, Osmanlı döneminden Cumhuriyet’e aktarılan işçi örgütlenmesi deneyimi üzerine şekillenmiş ve farklı iş kollarındaki işçi örgütlerini bir araya getiren üst örgüt niteliğinde faaliyet göstermiştir. Kurucu örgütleri arasında Mürettibîn-i Osmâniye Cemiyeti, İstanbul Umum Deniz ve Maden Kömürü Tahmil ve Tahliye İşçileri Cemiyeti, Cibali Tütün Fabrikası Amele İttihadı Cemiyeti, Şark Şömendöferleri Müstahdemîn Teavün Cemiyeti, Anadolu-Bağdat Şömendöferciler Cemiyeti, İstanbul Tramvay Amelesi Cemiyeti ve Haliç Şirketi Amele Cemiyeti bulunuyordu.

Cemiyet, özellikle işçilerin çalışma koşulları, ücretleri, çalışma süreleri, iş sağlığı ve örgütlenme özgürlüğü ve işçi hakları konusunda faaliyet yürüttü. 1925 yılının Şubat ayında bir iş kanunu taslağı hazırlayarak TBMM’ye sundu. Aynı yıl 1 Mayıs kutlamaları(Amele Bayramı) için İstanbul Valiliğine başvurdu ve izin verilen ölçüde kendi merkezinde 1 Mayıs toplantısı düzenledi. Aynı yıl dağıtılan bu broşür nedeniyle Amele Teali Cemiyeti’nin yöneticileri gözaltına alındı ve Ankara İstiklal Mahkemesi tarafından “Komünistlik teşkilat ve propagandasını yapmak suretiyle dahili emniyeti ihlal ve binnetice hükümet şeklini değiştirmeye matuf fiil ve hareketlerde bulunmak” suçlamasıyla cemiyet yöneticileri 7 ila 15 yıl arasında kürek cezasına mahkum edildi.

Amele Teali Cemiyeti, 1926 yılında faaliyetlerini sürdürerek genel kurulunu topladı. Genel kurulda hayat pahalılığı karşısında ücretlerin yetersizliği ve İş Kanunu’nun henüz çıkarılmamış olması gündeme getirildi; işçi haklarının korunması ve çalışma koşullarının iyileştirilmesine yönelik talepler dile getirildi. Cemiyet ayrıca işçilerin sosyal ve kültürel faaliyetlerini geliştirmeye yönelik spor kulübü, kooperatif ve eğitim faaliyetleri gibi girişimlerde bulundu.

Cemiyet, 1927 yılının sonbaharında yaşanan büyük Türkiye Komünist Partisi (TKP) Tevkifatı sırasında kapatıldı, Amele Teali Cemiyeti mühürlendi ve idare heyeti tevkif 20 Kasım 1927’de edildi. Teşkilatın memleket dışı ile sıkı münasebette bulunduğu iddia edildi. Ancak yürütülen soruşturma sonucunda hukuka aykırı bir durum bulunmadığı gerekçesiyle yeniden açılmasına izin verildi. Bununla birlikte örgütün faaliyetleri uzun süre devam etmedi ve 1928 yılında hükümet tarafından kesin olarak kapatıldı.

Amele Teali Cemiyeti, kısa süreli faaliyet dönemine rağmen Türkiye’de erken Cumhuriyet dönemi işçi hareketinin ve sendikal örgütlenmenin gelişiminde önemli bir yere sahip olmuş, işçilerin çalışma koşulları, ücret, çalışma süreleri ve örgütlenme taleplerinin kamuoyuna ve TBMM’ye taşınmasına katkıda bulunmuştur.