Gagavuzya Özerk Cumhuriyeti Anayasası

Gagauz Özerk Yeri’nin Özel Hukuki Statüsüne Dair Yasa, Moldova Cumhuriyeti Parlamentosu tarafından 23 Aralık 1994 tarihinde kabul edilmiştir. 344-XIII sayılı bu yasa, Gagauzya’nın Moldova Cumhuriyeti içindeki özel hukuki statüsünün temel dayanağını oluşturmuştur. Gagauzya’nın yetkileri, Moldova Anayasası’nın 111. maddesi ve bu yasa ile belirlenmiştir.

Yasanın 1. maddesinde Gagauzya, Moldova Cumhuriyeti’nin ayrılmaz bir parçası olan özel statülü özerk bir bölgesel birim olarak tanımlanmıştır. Bu statü, Gagauz halkının kendi kaderini tayin biçimi olarak düzenlenmiştir. Moldova’nın bağımsız devlet statüsünün değişmesi halinde Gagauz halkına self-determinasyon hakkı tanınmıştır.

Gagauzya’ya kendi yetki alanında siyasi, ekonomik ve kültürel gelişmeye ilişkin meseleleri düzenleme yetkisi verilmiş; Moldova Anayasası ve kanunlarıyla güvence altına alınan hak ve özgürlüklerin Gagauzya’da da geçerli olduğu kabul edilmiştir.

Gagauzya’nın kendi yasama organı olarak Halk Meclisi (Halk Topluşu/Adunarea Populară), yürütme organının başında ise Başkan (Bașkan) öngörülmüştür. Halk Meclisi, kendi yetki alanında yerel yasalar çıkarabilmiş; bilim, kültür ve eğitim, konut ve belediye hizmetleri, şehircilik, sağlık, spor, yerel bütçe, maliye ve vergilendirme, ekonomi ve çevre, çalışma ilişkileri ve sosyal güvenlik gibi alanlarda düzenleme yapabilmiştir. Yürütme yetkisi ise Başkan ve Yürütme Komitesi aracılığıyla kullanılmıştır.

Yasanın 3. maddesinde Gagauzca, Moldova dili (Romence) ve Rusça Gagauzya’nın resmî dilleri olarak belirlenmiş, diğer dillerin kullanımının da güvence altında olduğu düzenlenmiştir. Gagauzya’nın kendi bayrağı, arması ve marşı gibi sembollere sahip olması ve bunların Moldova Cumhuriyeti’nin devlet sembolleriyle birlikte kullanılabilmesi kabul edilmiştir. Eğitim, bilim ve kültür alanlarında Gagauzya’nın kendi yetkilerini kullanmasına imkân sağlanmıştır.

Gagauzya’nın sınırlarının belirlenmesinde de özel kurallar getirilmiştir. Gagauzların nüfusun %50’sinden fazlasını oluşturduğu yerleşimler Gagauzya’ya dahil edilmiş; bu oranın altında kalan yerleşimlerin Gagauzya’ya katılabilmesi ise yerel referandum yoluyla mümkün kılınmıştır. Böylece Gagauzya’nın sınırlarının belirlenmesinde yerel halkın iradesine dayalı özel bir yöntem benimsenmiştir.

Yasa, Gagauzya’nın ekonomik ve mali özerkliğine ilişkin hükümler de içermiştir. Yerel bütçenin oluşturulması, maliye ve vergilendirme, ekonomik kalkınma, doğal kaynakların kullanımı, çevrenin korunması ve sosyal hizmetler Gagauzya’nın yetki alanına dahil edilmiştir. Gagauzya’nın toprakları, yeraltı kaynakları, suları, bitki ve hayvan varlığı ile taşınır ve taşınmaz malları bölgenin ekonomik temelini oluşturmuştur.

Yasanın 25. maddesinde, Moldova Cumhuriyeti’nin Gagauzya’nın kanunla belirlenen yetkilerinin tam ve koşulsuz biçimde gerçekleştirilmesinin garantörü olduğu hükme bağlanmıştır. Böylece Gagauzya’nın özerkliği, Moldova hukuk sistemi içinde anayasal ve yasal güvencelere bağlanmıştır.

Gagauz Yerin Temel Kanunu -1998

Gagauz Yerin Temel Kanunu (Gagauziya Temel Kanunu; Rusça: Уложение Гагаузии), Gagauzya’nın en yüksek hukuki metni ve bölgesel anayasası niteliğindedir. 14 Mayıs 1998 tarihinde Gagauz Halk Meclisi (Halk Topluşu) tarafından kabul edilerek yürürlüğe girmiş ve 1994 tarihli Gagauz Yeri Özel Hukuki Statüsü Kanunu temel alınarak hazırlanmıştır. Temel Kanun, Gagauzya’nın yönetim yapısını, Halk Meclisi ile Başkanın yetkilerini, resmî dilleri ve özerkliğin siyasi, ekonomik ve kültürel alanlardaki temel esaslarını düzenlemiştir. Gagauzya’da kabul edilen yerel düzenlemelerin Temel Kanun’a uygun olması öngörülmüş ve böylece 1994 tarihli özel statü yasasının oluşturduğu hukuki çerçeve, bölgenin kendi temel hukuk metniyle tamamlanmıştır.