Mukaddime

Mukaddime (The Muqaddimah), 14. yüzyıl filozofu, sosyolojinin asıl kurucusu veya sosyolojinin babası olarak kabul edilen İbn Haldun’un (1332–1406) tarih anlayışını temellendirdiği, toplumların ve devletlerin işleyişini açıklamaya çalıştığı en önemli eseridir. Eser yazarın kapsamlı tarih kitabı olan Kitâbü’l-İber’in giriş bölümü olarak kaleme alınmış; ancak içerdiği yöntem, kavramlar ve özgün yaklaşım nedeniyle zamanla müstakil bir klasik olarak değerlendirilmiştir. Mukaddime, toplum, siyaset, ekonomi, kültür ve eğitim gibi alanları bir arada ele alan sistemli bir düşünce metnidir.

Eserin telifinin ilk şekli 1377 (H. 779) yılında tamamlanmış, İbn Haldun daha sonra metin üzerinde tashih ve eklemeler yapmıştır.

Mukaddime, tarih, sosyoloji ve siyaset düşüncesi arasında köprü kuran klasik bir başvuru eseridir. Eser, toplumların ve devletlerin yükseliş–çöküş aşamalarını açıklamak için kavramsal araçlar geliştirmektedir. Çürümüşlüğü, ahlâkî bir çöküşten çok, toplumsal ve siyasal çözülme olarak açıklamaktadır.

Mukaddime yüzyıllarca çok sayıda el yazması nüsha halinde istinsah edildi ve bilim dünyası tarafından takip edildi. İstanbul, Kahire ve Avrupa kütüphanelerinde orijinal metinler muhafaza edildi. 19. yüzyılda başta Paris ve Kahire olmak üzere birçok ülkede matbu olarak seri baskısı yapıldı. Mukaddime’nin tamamına yakın kısmının ilk Türkçe tercümesi Pîrîzâde Mehmed Sâhib Efendi tarafından 1730–31 yıllarında yapılarak I. Mahmud’a takdim edildi.

İbn Haldun, tarihî olayların hikaye gibi anlatılmasını yeterli görmemiş; olayların arka planındaki nedenleri ve toplumsal dinamikleri araştırarak bilimsel bir disiplin geliştirmiştir. BU çerçevede Mukaddime, tarihin nasıl incelenmesi gerektiği sorusuna cevap arayan bir yöntem kitabı niteliği taşımaktadır. Yazar, rivayetlerin sorgulanmadan aktarılmasına karşı çıkmakta; abartı, propaganda ve tarafgirlik gibi etkenlerin tarihî bilgiyi çarpıtabileceğini vurgulayarak eleştirel bir bakış önermektedir. Dil, eğitim, bilimlerin sınıflandırılması, dinî ve hukukî kurumların toplumsal etkileri gibi konular da Mukaddime’nin kapsamını genişleten başlıklardır. Bu çok yönlü yaklaşım, eserin hem İslam düşünce tarihinde hem de modern sosyal bilim tartışmalarında öncü bir metin olarak anılmasına yol açmıştır.