Meclis-i Mebûsan

Meclis-i Mebûsan, 23 Aralık 1876 tarihli Anayasa’ya (Kânûn-ı Esâsî) göre kurulmuş olan yasama organıdır. Tüm yetkileri padişahın onayına bağlıdır ve yasama yetkileri çok sınırlı bir meclistir. İkinci Abdülhamit döneminde onun nutku ile açılmıştır. Açılış nutku Takvimi Vekayi‘nin 8 Mart 1293 tarihli ve 1867 nci sayısının ilâvesi olarak yayımlanmıştır.

Parlamento (Meclis-i Umumî) iki kanattan oluşmaktadır. Heyet-i Ayan Padişah tarafından atanmakta, Heyet-i Mebusan ise halk tarafından seçilmektedir.  Halk tarafından göreve getirilen vekiller her 50.000 erkek Osmanlı vatandaşı için 1 mebus olmak üzere iki dereceli ve gizli oy esasına dayalı olarak Talimat-ı Muvakkate (geçici düzenleme) ile yapılmıştır. Meclis-i Mebûsan’ın tüm üyeleri erkektir. İlk mecliste, 69 Müslüman ve 46 gayrimüslim olmak üzere 115 mebus ve 26 Ayan üyesi görev yapmıştır. 

Meclis, 31 Mart 1877’de çalışmalarına başlamış ancak 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı bahane edilerek meclisin 28 Haziran 1877’de padişah tarafından dağıtılmıştır. Meclisin ilk faaliyet dönemi 19 Mart 1877’de Dolmabahçe Sarayı Muayede Salonunda Padişah, devlet erkânı, yabancı misyon şefleri ve temsilciler ile dinî liderlerin katılımıyla açılarak başlamıştır. Bu dönemde, Ahmet Vefik Paşa Meclis-i Mebusan Başkanı, 1876 Anayasasını hazırlayan komisyonun başkanı  Server Paşa ise Ayan Meclisi Başkanı olarak görev yapmıştır.  

Meclis-i Mebûsan’ın ikinci açılışı ise 2. Meşrutiyet döneminde mümkün olmuş; 23 Temmuz 1908’de parlamento seçimleri yapılmış, İttihat ve Terakki Cemiyeti çoğunluğu sağlamıştır. 18 Ocak 1912’de padişah parlamentoyu yeniden dağıtmış, yeniden seçim yapılmış, 18 Nisan 1912’de meclis yeniden toplanmış ancak 5 Ağustos 1912’de feshedilmiştir. 1914 yılında yeniden seçime gidilmiştir.

 Meclisi Mebusan son olarak Mondros Mütarekesi sonrasında 21 Aralık 1918’de Padişah Vahdettin tarafından feshedilmiş, yapılan seçimler sonunda ilk toplantı 12 Ocak 1920’de yapılmış, 16 Mart 1920’de İstanbul’un İngilizler tarafından İşgali üzerine, parlamento 11 Nisan 1920’de resmen kapatılmıştır. Padişah’ın, meclisi açma, görüşmeleri başlatma, tatil etme ve feshetme yetkisine sahip olduğu dört yasama dönemi boyunca toplam 1054 mebus kaydı bulunmaktadır ve fiilen görev yapan mebus 757 kişidir.  Matbuat Kanunu, İntihab-ı Mebusan Kanunu, İdare-i Örfiye Kanunu, Vilayet Kanunu ve Belediyelere ilişkin düzenlemeler meclisin yaptığı önemli yasa çalışmalarıdır. 

Meclis-i Mebusan Yemini: Zatı Hazreti Padişahiye ve vatanıma sadakat ve Kanun-i Esasî ahkâmına ve uhdeme tevdi olunan vazifeye riayetle hilafından mücanebet eyleyeceğime kasem (yemin) ederim.