Suat Hayri Ürgüplü

Hukukçu, yargıç, diplomat, eski bakan ve Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Suat Hayri Ürgüplü 13 Ağustos 1903’te Şam’da dünyaya geldi. (Ölümü: 26 Aralık 1981, İstanbul) Çocukluğu Şam’dan sonra babasının görevi dolayısıyla Selanik ve akabinde de Manastır’da geçti. İlk eğitimini Maarif Güneşinde aldı, daha sonra Nişantaşı İngiliz Mektebinde, bu okulun kapanması üzerine de Tevfik Fikret’in önerisiyle Galatasaray Lisesinde öğrenim gördü.

Parasız yatılı olarak okuduğu Galatasaray Lisesi’nden sonra İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne girdi. Atatürk’ün emriyle başlatılan Avrupa’ya öğrenci gönderilmesi programı kapsamında üniversite yıllarında Fransa’da bulundu. Öğrencilik yıllarında ailesinin ekonomik sıkıntıları sebebiyle çalışmak durumunda kalan Ürgüplü, ilk olarak Tahtakale’deki bir İngiliz telefon şirketinde ambar kâtipliği yaptı. Daha sonra Sanayi ve Maadin Bankasının kâtiplik sınavlarını kazanarak burada çalışmaya başladı. Hüseyin Cahit Yalçın’ın Tanin ve İsmail Müştak Bey’in İstiklal gazetelerine ajanslardan Fransızca çeviriler yaptı. Aynı dönemde Spor Âlemi ve Türkiye Spor Mecmuası dergilerinde muhabir olarak çalıştı ve bu dergilere yazılar yazdı.

Hukuk Fakültesini 1926 yılında bitirdi, Çeşitli devlet görevlerinde bulundu. Lozan Barış Antlaşması’nın 47. maddesi kapsamında kurulan Muhtelit Hakem Mahkemelerinde, 1926-1929 yılları arasında ahd-i kâtiplik yaptı ve burada görülen davaları Dışişleri Bakanlığı için tercüme etti.

Ayrıca, 1929-1932 yılları arasında İstanbul Birinci Ticaret Mahkemesi’nde yargıçlık görevinde bulundu, akabinde İstanbul İstinaf Mahkemesine atandı.

Üç yıl yargıçlık yaptıktan sonra ilk olarak Bursa, ardından İstanbul Barosu‘na bağlı kayıtlı olarak serbest avukatlık yapmaya başladı. Bu dönemde Yanya muhacirlerinden Hikmet Kızılay’ın kızı ve İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi mezunu Zeynep Nigâr Hanım ile tanışıp evlendi.

Politik Yaşamı ve Yüce Divanda Yargılanması 

Ürgüplü, 1939 ve 1943 yıllarındaki seçimlerde Kayseri Milletvekili olarak meclise girdi. II. Şükrü Saraçoğlu Hükûmeti’nde Gümrük ve Tekel Bakanı oldu ve 9 Mart 1943 – 13 Şubat 1946 arasında bu görevi yürüttü. Tekel Genel Müdürlüğü ile Kibrit ve Çakmak Tekeli Geçici İşletmesinde “satış, satın alma ve ihale yolsuzlukları” sebebiyle 15 Kasım 1946 itibarıyla Adalet ve Anayasa Komisyonları tarafından soruşturmaya tabi tutuldu. Hakkındaki soruşturmanın sağlıklı yürütülmesi için bakanlık görevinden istifa etti, kendi isteği ile Yüce Divan’a çıkmayı kabul etti. Ürgüplü, 10 Kasım 1947’de TBMM kararıyla Yüce Divan’a sevk edildi. Yaklaşık bir yıl süren yargılama sonunda 5 Ekim 1948’de suçla ilgisi bulunmadığına karar verilerek beraat etti.

Senatörlük, Büyükelçilik, Başbakanlık Görevleri 

1950 yılında Demokrat Parti’den Kayseri Milletvekili seçildi ve 1952 yılına kadar milletvekilliği yaptı. Avrupa İstişari Meclisi’nde başkan yardımcılığı görevinde bulundu. Dışişleri Komisyonu üyeliği ve Meclis Başkanvekilliği görevlerinde bulundu. 1950’de Dublin ve 1951’de de İstanbul’da düzenlenen Uluslararası Parlamentolararası Birlik Konferansları’nda da Türkiye’yi temsil etti. Avrupa Konseyinin ilk Türk başkan yardımcısı oldu ve bu mevkide üç sene görev yaptı.

29 Ekim 1952’de Bonn Büyükelçiliğine, 15 Eylül 1955’te Londra Büyükelçiliğine, 25 Mart 1957’de Washington Büyükelçiliğine ve 1960 yılında Madrid Büyükelçiliğine atandı.

1961 yılında Kayseri Senatörü seçildi, Senato’da Dışişleri, Turizm ve Basın-Yayın Komisyonunda üye ve başkan olarak çalıştı. Daha sonra Cumhuriyet Senatosu’nun ilk Başkanı oldu.

1963 yılında TBMM Heyet Başkanı olarak Sovyetler Birliği’ne, 44 yıl aradan sonra yapılan ilk resmî ziyareti gerçekleştiren heyete başkanlık etti.

Adalet Partisi, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi, Yeni Türkiye Partisi ve Millet Partisi tarafından 20 Şubat 1965’te kurulan Partiler Üstü Hükûmette 22 Ekim 1965 tarihine kadar Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı olarak görev yaptı.

1966 yılında kontenjan senatörü seçildi ve 1972 yılına kadar Cumhuriyet Senatosu üyeliğini sürdürdü.

Sporcu Kimliği ve Spora Katkıları 

Galatasaray Spor Kulübü’nde atletizm yaptı. Galatasaray genç takımında futbol oynadı ve takım kaptanı oldu. Dünya Spor Yazarları Birliği AIPS’ye üye olan ilk Türk spor yazarı oldu. 1927’de Şa Şa Şa adlı spor dergisini yayımladı. Galatasaray Spor Kulübü Yönetim Kurulu’nda görev yaptı. Gümrük ve Tekel Bakanlığı sırasında Ali Sami Yen Stadı’nın yapılmasına büyük katkı sağladı.

Ürgüplü, 26 Aralık 1981 tarihinde, kalp rahatsızlığı nedeniyle kaldırıldığı Beyoğlu İlkyardım Hastanesinde yaşamını yitirdi, Zincirlikuyu Mezarlığı’na defnedildi.

Fransızca, İngilizce ve Almanca biliyordu. Milletlerarası Hukuk Enstitüsü tarafından fahri hukuk doktorasına layık görülmüştür. Hakkında yazılmış “Beyefendi: Suat Hayri Ürgüplü’nün Anıları” isimli eser bulunmaktadır.

Osmanlı Devleti döneminde,  Şeyhülislamlık, Şura-yı Devlet Başkanlığı, Evkaf ve Adliye Nazırlığı, Ayan üyeliği ve Niğde mebusluğu görevlerinde bulunmuş olan Hayri Efendi’nin (1867-1922) oğludur.