Mehmet Celâl Nuri İleri

Hukukçu, gazeteci, yazar, siyasetçi ve fikir adamı Mehmet Celâl Nuri İleri, 15 Ağustos 1882 tarihinde, Çanakkale’nin Gelibolu ilçesinde dünyaya geldi.  Babası Meclis-i Âyan üyesi Mustafa Nuri Efendi, Girit’in Kandiye eşrafından Helvacızâde ailesine mensuptu. Annesi Nefise Hanım ise Cezayir valiliği yapan ve Mesnevî-i Şerif şerhiyle tanınan Abidin Paşa’nın kızıydı. Güney Arnavutluk’un köklü Dino ailesinden gelen Abidin Paşa aracılığıyla köklü bir aile ve kültür çevresinde yetişti. Çocukluk yıllarında babasından 93 Harbi’ne ilişkin hikâyeler dinleyerek büyüdü.

Galatasaray Mekteb-i Sultanîsi’nin ardından İstanbul Hukuk Mektebi‘nde yükseköğrenimini tamamladı. Hukuk öğrenimi sırasında Hariciye Nezareti Tahrirât-ı Hariciye Kalemi’nde çalıştı ve Fransızcasını geliştirdi. II. Meşrutiyet’in ilanından yaklaşık üç-dört yıl önce âmme hukuku alanında doktora payesi aldı.

Çalışma hayatına kısa bir süre avukatlık yaparak başladı. Ancak gazetecilik ve yazarlığı tercih ederek dönemin önemli Türkçe ve Fransızca gazete ve dergilerinde yazılar yayımladı. Le Courrier d’Orient, Le Jeune Turc, Tanin, İkdam, Âti ve İleri gazeteleri ile İçtihat, Edebiyyât-ı Umûmiyye ve Türk Yurdu gibi dergilerde yazıları yayımlandı.

1916’da Edebiyyât-ı Umûmiyye Mecmuası’nı, 1 Ocak 1918’de ise Âtî gazetesini çıkardı. Gazete, 10 Şubat 1919’da sansür nedeniyle kapatılınca ertesi günden itibaren İleri adıyla yayımlanmaya başladı; Celâl Nuri, gazeteyi kardeşi Suphi Nuri İleri ile birlikte sürdürdü.

Celâl Nuri, yazılarında Meşrutiyet’in hukuki ve siyasi boyutunu, Osmanlı Devleti’nin gerileme ve çöküş nedenlerini, anayasal düzeni, kadınların toplumsal konumunu ve Batılılaşma sorununu ele aldı. II. Abdülhamid dönemini ve dönemin yönetim anlayışını eleştiren yazılarıyla Osmanlı son döneminin etkili fikir ve basın adamlarından biri oldu.

I. Dünya Savaşı ve Mütareke dönemlerinde de etkin bir gazeteci olarak faaliyet gösterdi. Osmanlı Meclis-i Mebusânı’nda ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde Gelibolu milletvekili olarak görev yaptı. Millî Mücadele döneminde Malta’ya sürgün edilen aydınlar arasında yer aldı ve 2 yıl tutuklu kaldı.

1921’de Türkiye’ye döndükten sonra yeniden Gelibolu milletvekili seçildi. Cumhuriyet’in ilanını mümkün kılan anayasal değişikliklerde rol aldı. 1924 Anayasası’nın (Teşkilât-ı Esasiye Kanunu) hazırlanmasında Encümen raportörü olarak görev yaptı.

Osmanlı Devleti’nden Cumhuriyet’e geçiş sürecinde Batıcı düşüncenin ve anayasal dönüşümün önemli temsilcilerinden biri olan Celâl Nuri, hukuk, siyaset, tarih, toplum, dil, edebiyat ve din üzerine çok sayıda eser verdi. İngiltere, Almanya, Rusya, İsveç, Amerika Birleşik Devletleri ve çeşitli Avrupa ülkelerine seyahat etti; gezi izlenimlerini kitap ve yazılarında aktardı.

Yaklaşık 50 kitap ve 2.200’den fazla makale yayımlayan Celâl Nuri İleri, dönemin en üretken Türk aydınlarından biri olarak kabul edildi. Yeni Cumhuriyet’in fikrî ve anayasal temellerinin oluşumunda etkili isimlerden biri oldu.

 1 Kasım 1938’de İstanbul’da yaşamını yitirdi ve Rumelihisarı’ndaki aile kabristanına defnedildi.

Hukuk profesörü Suphi Nuri İleri ve Sedat Nuri İleri’nin ağabeyidir. Rasih Nuri İleri’nin amcasıdır.