Uluslararası Sivil Havacılık Sözleşmesi

Uluslararası Sivil Havacılık Sözleşmesi (Şikago Sözleşmesi – The Convention on International Civil Aviation), uluslararası sivil havacılığın temel hukuki ve kurumsal çerçevesini oluşturan çok taraflı uluslararası antlaşmadır. 7 Aralık 1944 tarihinde ABD’nin Şikago kentinde düzenlenen Uluslararası Sivil Havacılık Konferansı sonunda imzalanan Sözleşme, 4 Nisan 1947 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Devletlerin hava sahaları üzerindeki egemenliğini, uluslararası uçuşların koşullarını ve sivil havacılığa ilişkin ortak kuralları belirleyen Sözleşme, aynı zamanda Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü‘nün (ICAO) kuruluşunun hukuki temelini oluşturmuştur.

Tarihçe ve Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün Kuruluşu

İkinci Dünya Savaşı sırasında havacılık teknolojisinin gelişmesi ve savaş sonrasında uluslararası hava taşımacılığının yaygınlaşacağının öngörülmesi, sivil havacılığın ortak kurallara bağlanmasını gerekli kılmıştır. Bu amaçla 1 Kasım 1944 tarihinde ABD’nin Şikago kentinde Uluslararası Sivil Havacılık Konferansı düzenlenmiştir. Konferans sonunda 7 Aralık 1944 tarihinde imzalanan Şikago Sözleşmesi, uluslararası sivil havacılığın ortak hukuki ve kurumsal esaslarını belirlemiştir.

Sözleşme’nin 43. maddesiyle kurulması öngörülen Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO), Sözleşme yürürlüğe girinceye kadar görev yapmak üzere oluşturulan Geçici Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü’nün (PICAO) yerini 4 Nisan 1947 tarihinde alarak daimî statü kazanmıştır. Birleşmiş Milletler uzmanlık kuruluşlarından biri olan ICAO’nun merkezi Kanada’nın Montreal kentindedir. Örgüt; uluslararası hava seyrüseferinin geliştirilmesi, uçuş emniyeti ve havacılık güvenliğine ilişkin standartların belirlenmesi, hava taşımacılığının geliştirilmesi, çevrenin korunması ve devletler arasındaki iş birliğinin güçlendirilmesi alanlarında faaliyet göstermektedir.

Sözleşmenin Temel Hükümleri ve Uluslararası Hava Hukukundaki Yeri

Şikago Sözleşmesi, her devletin kendi ülkesi üzerindeki hava sahasında tam ve münhasır egemenliğini tanımaktadır. Sözleşme; sivil ve devlet hava araçları arasındaki hukuki ayrımı, uluslararası uçuşların koşullarını, tarifeli ve tarifesiz hava hizmetlerini, kabotajı, hava araçlarının tabiiyet ve tescilini, hava seyrüseferinin kolaylaştırılmasını ve devletlerin yükümlülüklerini düzenlemektedir. Sözleşme’nin 3 bis maddesi ise uçuş hâlindeki sivil hava araçlarına karşı silah kullanılmamasına ve önleme sırasında uçakta bulunan kişilerin hayatları ile hava aracının güvenliğinin tehlikeye atılmamasına ilişkin hükümler içermektedir.

Sözleşme’nin 37. maddesi, uluslararası sivil havacılıkta düzenlemelerin, standartların, usullerin ve teşkilat yapısının mümkün olduğunca uyumlaştırılması amacıyla devletler arasında iş birliğini öngörmektedir. Bu kapsamda ICAO Konseyi tarafından kabul edilen uluslararası standartlar ve tavsiye edilen uygulamalar, Sözleşme’nin eklerinde düzenlenmektedir. Hava araçlarının işletilmesi, personelin lisanslandırılması, uçuş kuralları, hava trafik hizmetleri, havacılık emniyeti, güvenlik ve çevrenin korunması bu eklerin başlıca konuları arasındadır. Devletler, Sözleşme hükümleri uyarınca uluslararası standartlardan farklı ulusal düzenlemelerini ICAO’ya bildirmekle yükümlüdür.

Şikago Sözleşmesi, uluslararası hava taşımacılığının bütün hukuki boyutlarını tek başına düzenlememektedir. Uluslararası yolcu ve yük taşımacılığında taşıyıcının sorumluluğu, 1929 tarihli Varşova Sözleşmesi ve 1999 tarihli Montreal Sözleşmesi gibi ayrı uluslararası belgelerle düzenlenmiştir. Uçak içinde işlenen suçlar ve diğer fiiller bakımından 1963 tarihli Tokyo Sözleşmesi; hava araçlarının kanun dışı yollarla ele geçirilmesi bakımından 1970 tarihli Lahey Sözleşmesi; sivil havacılığın güvenliğine karşı kanun dışı eylemler bakımından ise 1971 tarihli Montreal Sözleşmesi kabul edilmiştir. Ayrıca Şikago Konferansı’nda kabul edilen Milletlerarası Hava Ulaştırma Sözleşmesi ve Milletlerarası Hava Servisleri Transit Sözleşmesi, uluslararası hava taşımacılığındaki trafik hakları ve hava serbestileri bakımından Şikago Sözleşmesi’ni tamamlayan ayrı belgelerdir.

Türkiye ve Şikago Sözleşmesi

Türkiye, Şikago Sözleşmesi’ni 7 Aralık 1944 tarihinde imzalayan devletler arasında yer almıştır. Sözleşme ve Şikago Konferansı’nda kabul edilen diğer belgeler, 5 Haziran 1945 tarihinde kabul edilen 4749 sayılı Kanun ile onaylanmıştır. Kanunun tam adı Şikago’da 7 Aralık 1944 Tarihinde Âkit ve İmza Edilmiş Olan Milletlerarası Sivil Havacılık Anlaşması ile Sivil Havacılık Geçici Sözleşmesi ve Bunların Eklerinin Onanması Hakkında Kanundur. Kanun, 12 Haziran 1945 tarihli ve 6029 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

4749 sayılı Kanun‘la Milletlerarası Sivil Havacılık Anlaşması, Milletlerarası Sivil Havacılık Geçici Sözleşmesi, Milletlerarası Hava Ulaştırma Sözleşmesi, Milletlerarası Hava Servisleri Transit Sözleşmesi ve Konferansın Nihai Senedi onaylanmıştır. Türkiye, Şikago Sözleşmesi’ne ilişkin onay belgesini 20 Aralık 1945 tarihinde tevdi etmiştir. Böylece Sözleşme ve konferansta kabul edilen bağlantılı belgeler, Türkiye bakımından uluslararası sivil havacılığın hukuki çerçevesini oluşturmuştur.

Şikago Sözleşmesi, uluslararası sivil havacılıktaki kurumsal ve teknik gelişmelere uyum sağlamak amacıyla zaman içinde çeşitli değişikliklere uğramıştır. Bu kapsamda 14 Haziran 1954 tarihinde Montreal’de kabul edilen iki protokolle Sözleşme’nin 45, 48(a), 49(e) ve 61. maddelerinde değişiklik yapılmıştır. İlk protokol, ICAO’nun daimî merkezinin başka bir yere taşınmasına ilişkin karar usulünü düzenleyen 45. maddeyi; ikinci protokol ise Genel Kurul toplantılarının sıklığı ve Örgütün bütçe düzenlemeleriyle ilgili hükümleri değiştirmiştir. Söz konusu protokollerin Türkiye tarafından onaylanması, 31 Mayıs 1955 tarihli ve 9016 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 6630 sayılı Kanun ile uygun bulunmuştur.

30 Eylül 1977 tarihinde Montreal’de kabul edilen Protokol, Şikago Sözleşmesi’nin özgün Rusça metninin de diğer geçerli metinlerle birlikte eşit derecede geçerli olmasını sağlamıştır. Bu Protokol, 8 Mayıs 1991 tarihinde kabul edilen 3737 sayılı Kanun ile Türkiye’nin katılımı uygun bulunan iki protokolden biridir. Protokol, 16 Eylül 1999 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

6 Ekim 1980 tarihinde Montreal’de kabul edilen ve Sözleşme’ye 83 bis maddesini ekleyen Protokol, hava araçlarının kiralanması, kiraya verilmesi veya başka bir işletmeciye tahsis edilmesi gibi durumlarda, tescil devletinin belirli görev ve sorumluluklarını işletmecinin bulunduğu devlete devredebilmesine imkân tanımaktadır. Türkiye’nin bu Protokol’e katılması, 8 Mayıs 1991 tarihinde kabul edilen 3738 sayılı Kanun ile uygun bulunmuştur. Kanun, 21 Mayıs 1991 tarihli ve 20877 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış; katılımın onaylanmasına ilişkin Bakanlar Kurulu kararı ise 22 Ekim 1992 tarihli ve 21383 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. 

10 Mayıs 1984 tarihinde Montreal’de kabul edilen ve Sözleşme’ye 3 bis maddesini ekleyen Protokol, uçuş hâlindeki sivil hava araçlarına karşı silah kullanılmaması ilkesini düzenlemiş; önleme sırasında uçakta bulunan kişilerin hayatlarının ve hava aracının güvenliğinin tehlikeye atılmamasını öngörmüştür. Türkiye, bu Protokolün onaylanmasını 9 Mart 1995 tarihinde kabul edilen 4089 sayılı Kanun ile uygun bulmuştur. 4089 sayılı Uluslararası Sivil Havacılık Sözleşmesinde Değişiklik Yapılmasına İlişkin Protokolün Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun, 9 Mart 1995 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilmiş ve 21 Mart 1995 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Protokol, Türkiye bakımından 1 Ekim 1998’de yürürlüğe girmiştir.

6 Ekim 1989 tarihinde Montreal’de kabul edilen Protokol, Sözleşme’nin 56. maddesini değiştirerek ICAO Hava Seyrüsefer Komisyonu’nun üye sayısını 15’ten 19’a çıkarmıştır. Türkiye’nin bu Protokol’e katılması, 30 Eylül 1977 tarihli Protokol ile birlikte 8 Mayıs 1991 tarihinde kabul edilen 3737 sayılı Kanun ile uygun bulunmuştur. Kanun, 21 Mayıs 1991 tarihli ve 20877 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış; katılımın onaylanmasına ilişkin Bakanlar Kurulu kararı 22 Ekim 1992 tarihli ve 21383 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Söz konusu 1989 Protokolü, uluslararası düzeyde 18 Nisan 2005 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Kurumsal düzenlemeler kapsamında ICAO Konseyi’nin üye sayısı da artırılmıştır. 16 Ekim 1974 tarihinde kabul edilen değişiklikle Konseyin üye sayısı 30’dan 33’e çıkarılmıştır. 26 Ekim 1990 tarihinde Montreal’de kabul edilen Protokol ile Sözleşme’nin 50(a) maddesi değiştirilerek ICAO Konseyi’nin üye sayısı 33’ten 36’ya çıkarılmıştır. Türkiye’nin bu Protokol’e katılması, 11 Mart 1993 tarihinde kabul edilen 3875 sayılı Uluslararası Sivil Havacılık Sözleşmesinin 50 (a) Maddesinde Değişiklik Yapılmasına İlişkin Montreal (1990) Protokolünün Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun ile uygun bulunmuş; Kanun, 21 Mart 1993 tarihli ve 21531 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Protokolün onaylanması, 21 Haziran 1993 tarihli ve 93/4570 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile kararlaştırılmıştır. Türkiye, Protokol’e ilişkin onay belgesini 13 Ağustos 1993 tarihinde tevdi etmiş; değişiklik Türkiye bakımından 18 Kasım 2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

6 Ekim 2016 tarihinde Montreal’de imzalanan ve Uluslararası Sivil Havacılık Sözleşmesi’nin 50(a) ve 56. maddelerini değiştiren iki Protokol ile ICAO Konseyi’nin üye sayısının 36’dan 40’a, Hava Seyrüsefer Komisyonu’nun üye sayısının ise 19’dan 21’e çıkarılması öngörülmüştür. Türkiye’nin söz konusu Protokollere katılması, 15 Ocak 2020 tarihinde kabul edilen 7212 sayılı Uluslararası Sivil Havacılık Sözleşmesinin 50 (a) ve 56 ncı Maddelerinin Tadilinin İlişkin Olarak 6 Ekim 2016 Tarihinde Montreal’de İmzalanan Protokollerin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun ile uygun bulunmuş; Kanun, 31 Ocak 2020 tarihli ve 31025 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Protokoller, 28 Mart 2020 tarihli ve 31082 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 2313 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile onaylanmıştır. Gerekli 128 onay belgesinin tevdi edilmesi üzerine her iki Protokol de 12 Haziran 2026 tarihinde uluslararası düzeyde yürürlüğe girmiştir.