Dünya Hapisteki Yazarlar Günü

15 Kasım Dünya Hapisteki Yazarlar Günü, (International Day of the Imprisoned Writer – Day of the Imprisoned Writer),düşünceleri, yazıları veya gazetecilik faaliyetleri nedeniyle tutuklanan, hapsedilen, kovuşturmaya uğrayan ya da tehdit edilen yazar ve gazetecilerle uluslararası dayanışma göstermek amacıyla her yıl 15 Kasım’da anılan uluslararası bir farkındalık günüdür. Gün, düşünce ve ifade özgürlüğü ihlallerine dikkat çekmeyi, hapisteki yazarların serbest bırakılmasını talep etmeyi ve sansürle mücadeleyi amaçlamaktadır.

Tarihçe

1921 yılında Londra’da kurulan Uluslararası Yazarlar Birliği (PEN International), edebiyatı ve kültürler arası etkileşimi desteklemenin yanı sıra yazarların düşünce ve ifade özgürlüğünü savunan uluslararası bir kuruluştur.

PEN bünyesinde 1960 yılında kurulan Hapisteki Yazarlar Komitesi (Writers in Prison Committee), yazıları veya düşünceleri nedeniyle özgürlüğünden yoksun bırakılan yazarların durumlarını izlemek, hak ihlallerini belgelemek ve bu kişilere yönelik uluslararası dayanışmayı örgütlemek amacıyla çalışmalarına başlamıştır. Komitenin kuruluşunda, 1950’li yıllarda PEN üyeleri arasında gündeme gelen uluslararası bir izleme ve dayanışma mekanizması oluşturma düşüncesi etkili olmuştur.

PEN International’ın 1965-1969 yılları arasındaki başkanlığını yürüten Amerikalı oyun yazarı Arthur Miller, 1960’lı yılların sonlarında yazarların özgürlüğü için dünya çapında yıllık bir dayanışma günü düzenlenmesini önermiştir. Bu öneri doğrultusunda PEN International’ın Hapisteki Yazarlar Komitesi, 1981 yılında 15 Kasım’ı Hapisteki Yazarlar Günü olarak ilan etmiştir.

Amaç ve Kapsam

Her yıl 15 Kasım’da düzenlenen kampanyalar, düşünce ve ifade özgürlüğünü kullandıkları için hapsedilen, kovuşturmaya uğrayan veya tehdit edilen yazarların durumlarını uluslararası kamuoyunun gündemine taşımaktadır. PEN merkezleri ve üyeleri, farklı ülkelerde yürüttükleri çalışmalarla tutuklu yazarların serbest bırakılması, tehdit altındaki kişilerin korunması ve ifade özgürlüğü ihlallerinin sona erdirilmesi için çağrıda bulunmaktadır.

Gün kapsamında gerçekleştirilen başlıca faaliyetler şunlardır:

• Dayanışma ve Mektup Kampanyaları: PEN merkezleri ve üyeleri, hapisteki veya tehdit altındaki yazarlara dayanışma mektupları gönderir; ilgili ülke makamlarına başvurarak serbest bırakılmaları ve haklarının korunması için çağrıda bulunur. Basın açıklamaları, paneller, edebiyat etkinlikleri ve uluslararası kampanyalar da bu çalışmaların parçasıdır.
• Eserlerin ve Ailelerin Desteklenmesi: Hapisteki yazarların eserlerinin yayımlanması, kamuoyuna tanıtılması ve ailelerinin desteklenmesi için çalışmalar yürütülür. Bu faaliyetlerle yazarların yalnız bırakılmadığı ve edebî üretimlerinin susturulamadığı mesajı verilir.
• Boş İskemle: PEN’in ifade özgürlüğü ve dayanışma etkinliklerinde kullanılan boş iskemle, hapsedildiği, sürgünde bulunduğu veya baskı nedeniyle etkinliğe katılamadığı için aralarında bulunamayan yazarları simgeler. Bu sembol, susturulan yazarların yokluğuna ve düşüncelerinin temsil edilmeye devam ettiğine dikkat çeker.

Sembolik Vakalar ve Öne Çıkan İsimler

PEN International, Hapisteki Yazarlar Günü kampanyalarında dünya genelinden seçilen sembolik vakaları öne çıkararak yazarların ve gazetecilerin karşılaştıkları baskı ve hak ihlallerine dikkat çekmektedir. Kampanyalarda farklı ülkelerden bireysel vakaların yanı sıra toplu tutuklama ve zorla kaybedilme olayları da ele alınmaktadır.

2021 yılında kampanyanın 40. yılı dolayısıyla beş vaka uluslararası dayanışma çağrısının odağına alınmıştır:

• Rahile Dawut: Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nden Uygur folkloru araştırmacısı ve akademisyendir. 2017 yılında ortadan kaybolmuş, daha sonra tutuklu olduğu doğrulanmıştır.
• Muhammed El-Roken (Mohammed Al-Roken): Birleşik Arap Emirlikleri’nde insan hakları alanında çalışan hukukçu ve akademisyendir. İnsan hakları faaliyetleri nedeniyle yargılanmış ve hapsedilmiştir.
• Selahattin Demirtaş: Türk siyasetçi, avukat ve yazardır. Siyasi faaliyetleri ve açıklamaları nedeniyle yürütülen davalar kapsamında tutuklanmış ve hapsedilmiştir.
• Maykel Osorbo: (Maykel Castillo Pérez)  Kübalı bir rap sanatçısı, aktivist, yazar ve düşünce mahkumudur. Özellikle Küba hükümetine yönelik eleştirileri ve 2021 yılında yayımlanan ikonik protesto şarkısı “Patria y Vida” ile uluslararası düzeyde tanınmıştır. Sanatsal üretimi ve ifade özgürlüğü faaliyetleriyle bağlantılı olarak 2021 yılında tutuklanmıştır.
• Eritreli 12 yazar ve gazeteci: Eritreli 12 yazar ve gazeteci, 18 Eylül 2001 tarihinde ülkedeki tüm bağımsız basın kuruluşlarının kapatılmasının ardından hiçbir suçlama veya yargılama olmaksızın keyfi olarak tutuklanan ve kendilerinden 25 yıldır haber alınamayan medya çalışanlarıdır

Günün tarihsel dayanışma çalışmalarında ve ifade özgürlüğü mücadelesinde öne çıkan diğer isimler arasında ise şu kişiler bulunmaktadır:

• Ken Saro-Wiwa (1941-1995): Nijeryalı yazar, şair ve çevre aktivistidir. Nijer Deltası’ndaki çevre tahribatına ve Ogoni halkının haklarının ihlal edilmesine karşı yürüttüğü faaliyetler nedeniyle yargılanmış, 10 Kasım 1995’te idam edilmiştir. Ölümü, PEN International’ın uluslararası dayanışma kampanyalarının önemli örneklerinden biri olmuştur.
• Natalia Estemirova (1958-2009): Çeçenya’daki insan hakları ihlallerini araştıran Rus gazeteci ve insan hakları savunucusudur. 15 Temmuz 2009’da kaçırılmış ve öldürülmüş olarak bulunmuştur.
• Liu Xiaobo (1955-2017): Çinli yazar, edebiyat eleştirmeni ve insan hakları savunucusudur. 2010 Nobel Barış Ödülü’nü kazanmış, cezaevinde bulunduğu sırada 13 Temmuz 2017’de yaşamını yitirmiştir.
• Cemal Kaşıkçı (1958-2018): Suudi gazeteci ve yazardır. 2 Ekim 2018’de İstanbul’daki Suudi Arabistan Başkonsolosluğu’nda öldürülmüştür. Cinayet, gazetecilerin güvenliği ve ifade özgürlüğüne yönelik tehditler bakımından uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırmıştır.

Uluslararası İşbirlikleri ve Türkiye’deki Yansımalar

PEN International, dünya genelindeki PEN merkezleri aracılığıyla yazarların haklarını savunmakta, sansür ve ifade özgürlüğü ihlallerini izlemekte ve tehdit altındaki yazarlar için uluslararası dayanışma kampanyaları yürütmektedir. Uluslararası Af Örgütü ve Sınır Tanımayan Gazeteciler (RSF) gibi kuruluşlar da siyasi tutukluların haklarının korunması, gazetecilerin güvenliği, basın özgürlüğü ve cezasızlıkla mücadele alanlarında çalışmalar gerçekleştirmektedir.

Türkiye’de PEN Türkiye Merkezi, Türkiye Yazarlar Sendikası, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti ve Türkiye Yayıncılar Birliği gibi meslek örgütleri, hapisteki yazar ve gazetecilerin durumuna ilişkin açıklama ve dayanışma faaliyetleri yürütmektedir. 15 Kasım dolayısıyla gerçekleştirilen etkinlikler ve yapılan açıklamalar, düşünce ve ifade özgürlüğünün korunması, sansürün önlenmesi ve yazarların özgürce eser üretebilmesi yönündeki talepleri gündeme taşımaktadır.