Corpus Inscriptionum Latinarum

Corpus Inscriptionum Latinarum (CIL), Antik Roma dünyasından günümüze ulaşan Latince yazıtların mümkün olduğunca kapsamlı ve sistematik biçimde derlendiği dünyanın en önemli epigrafik kaynaklarından biridir. Türkçe karşılığı “Latince Yazıtlar Külliyatı” olan CIL; kamuya ait ve özel yazıtlar, mezar kitabeleri, askerî diplomalar, mil taşları, adak yazıtları ve duvar yazıları (graffiti) gibi çok çeşitli epigrafik malzemeyi kapsamaktadır.

Çalışma, Theodor Mommsen’in öncülüğünde 1853 yılında kurumsal olarak başlatılmıştır. Daha önce, Latin yazıtlarının sistematik biçimde bir araya getirilmesine yönelik hazırlıklar 1840’lı yıllarda başlamıştı. CIL’in oluşturulmasında Mommsen’in yanı sıra çok sayıda tarihçi, filolog ve epigrafi uzmanı görev almıştır. Çalışma zamanla Berlin’deki bilim akademisinin bünyesinde kurumsallaşmış, günümüzde ise Berlin-Brandenburg Bilimler ve Beşeri Bilimler Akademisi (BBAW) tarafından sürdürülmektedir.

CIL’in temel amacı, Roma Cumhuriyeti ve Roma İmparatorluğu dönemlerinden kalan Latince yazıtları yerinde inceleyerek, belgeleyerek ve bilimsel ölçütlere göre yayımlayarak kalıcı bir külliyat oluşturmaktır. Yazıtlar büyük ölçüde bulundukları coğrafi bölgelere ve yazıt türlerine göre sınıflandırılmıştır. Çalışmalarda yazıtların metinlerinin yanı sıra bulundukları yer, fiziksel özellikleri, ölçüleri, yazı biçimleri, eksik bölümleri ve bilimsel açıklamaları da değerlendirilir.

İlk ciltlerin yayımlanması 19. yüzyılda başlamış ve çalışma sonraki dönemlerde ek ciltler (supplementa) ve yeni yayınlarla genişletilmiştir. Ana seri, Roma ve İtalya’nın yanı sıra İspanya, Britanya, Afrika, Galya, Balkanlar, Anadolu ve Roma dünyasının diğer bölgelerinden yazıtları kapsamaktadır. Bazı ciltler ise Pompeii ve Herculaneum’un duvar yazıları, Roma’daki gündelik kullanım eşyaları üzerindeki yazılar ve askerî diplomalar gibi belirli yazıt gruplarına ayrılmıştır.

CIL, yalnızca antik yazıtların metinlerini koruyan bir kaynak değildir. Yazıtlar aracılığıyla Roma hukukunun ve kamu yönetiminin, askerî teşkilatın, vatandaşlık uygulamalarının, dinî hayatın, toplumsal ilişkilerin ve gündelik yaşamın araştırılmasına önemli birincil kaynaklar sağlar. Özellikle mezar taşları, adak yazıtları ve grafitiler; askerler, köleler, kadınlar, tüccarlar ve sıradan yurttaşlar gibi farklı toplumsal grupların yaşamları hakkında doğrudan bilgiler sunmaktadır.

CIL’in oluşturulmasında büyük rol oynayan Theodor Mommsen, Latin epigrafisinin sistematik biçimde incelenmesine ve Roma tarihinin yazıtlar üzerinden araştırılmasına önemli katkılarda bulunmuştur. Mommsen, Roma tarihi alanındaki çalışmaları nedeniyle 1902 Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülmüştür.

Günümüzde CIL çalışmaları, yeni arkeolojik buluntuların değerlendirilmesi, mevcut kayıtların yeniden incelenmesi, ek ciltlerin hazırlanması ve dijital veri tabanlarının oluşturulması yoluyla devam etmektedir. Bu yönüyle CIL, Roma dünyasının siyasi, hukuki, askerî ve toplumsal tarihinin araştırılmasında başvurulan temel epigrafik kaynaklardan biri olmayı sürdürmektedir.