Dünya Çocuk Hakları Günü

Dünya Çocuk Hakları Günü (World Children’s Day), her yıl 20 Kasım tarihinde çocukların haklarını, özgürlüklerini, korunma ve gelişme ihtiyaçlarını gündeme taşımak amacıyla anılmaktadır. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 14 Aralık 1954 tarihli ve 836 (IX) sayılı kararıyla bütün ülkelerin çocukların esenliğini ve haklarını desteklemek üzere bir Dünya Çocuk Günü belirlemesini önermiştir. Genel Kurul, kutlama tarihinin ve biçiminin ülkeler tarafından belirlenmesini öngörmüştür. 20 Kasım ise çocuk hakları bakımından uluslararası düzeyde tarihsel ve hukuki önem taşıyan iki temel belgenin kabul edildiği gün olması nedeniyle Dünya Çocuk Hakları Günü olarak öne çıkmıştır.

20 Kasım 1959 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından Çocuk Hakları Bildirgesi, 20 Kasım 1989 tarihinde ise Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme kabul edilmiştir. Tavsiye niteliğindeki 1959 Bildirgesi, çocukların özel koruma ve destek görmesi gerektiğini ortaya koyarken 1989 tarihli Sözleşme, çocukları bağımsız hak özneleri olarak tanıyan ve taraf devletlere hukuki yükümlülükler getiren kapsamlı bir uluslararası insan hakları belgesi niteliği kazanmıştır.

Çocuk Haklarının Tarihsel Gelişimi

Çocukların korunmasına ilişkin uluslararası düzenlemelerin tarihsel temellerinden biri, Milletler Cemiyeti Genel Kurulunun 26 Eylül 1924 tarihinde kabul ettiği Cenevre Çocuk Hakları Bildirgesidir. Çocuğun maddi ve manevi gelişiminin desteklenmesi, açlık ve hastalık karşısında korunması, olağanüstü durumlarda öncelikli yardım görmesi ve sömürüye karşı güvence altına alınması gibi ilkeleri içeren Bildirge, çocuk haklarının uluslararası düzeyde tanınmasında öncü belgeler arasında yer almıştır.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun 20 Kasım 1959 tarihinde kabul ettiği Çocuk Hakları Bildirgesi, bu tarihsel birikimi genişleterek çocukların korunması ve esenliğine ilişkin ilkeleri uluslararası düzeyde yeniden ortaya koymuştur. Ancak Bildirge, devletlere sözleşmelerdeki gibi hukuken bağlayıcı yükümlülükler getiren bir antlaşma değildir.

Çocuk haklarının uluslararası hukukta daha kapsamlı ve bağlayıcı bir güvenceye kavuşması, 20 Kasım 1989 tarihinde kabul edilen Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile gerçekleşmiştir. Genel Kurulun 44/25 sayılı kararıyla kabul edilen Sözleşme, 2 Eylül 1990 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kasım 2026 itibarıyla 196 taraf devleti bulunan Sözleşme, uluslararası insan hakları antlaşmaları arasında en geniş katılıma sahip belgelerden biridir.

Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme

Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, kural olarak on sekiz yaşına kadar her insanı çocuk kabul etmektedir. Sözleşme’nin 1. maddesi, çocuğa uygulanabilecek kanuna göre daha erken yaşta ergin olma durumu için istisna öngörmektedir. Toplam 54 maddeden oluşan Sözleşme, çocukların medeni, siyasal, ekonomik, sosyal ve kültürel haklarını bir bütün olarak düzenlemektedir.

Sözleşme’nin uygulanmasında dört temel ilke öne çıkmaktadır:

  • Ayrım gözetmeme: Çocukların ırk, renk, cinsiyet, dil, din, ulusal veya toplumsal köken ve diğer statüler nedeniyle ayrımcılığa uğramaması (Madde 2).
  • Çocuğun yüksek yararı: Çocukları ilgilendiren bütün kamusal ve özel faaliyetlerde çocuğun yararının temel düşünce olarak gözetilmesi (Madde 3).
  • Yaşama ve gelişme hakkı: Her çocuğun yaşama hakkının tanınması ve hayatta kalması ile gelişmesinin mümkün olan en geniş ölçüde güvence altına alınması (Madde 6).
  • Çocuğun görüşlerine saygı: Görüş oluşturma yeteneğine sahip çocuğun kendisini ilgilendiren konularda düşüncelerini serbestçe ifade edebilmesi ve bu görüşlere gereken önemin verilmesi (Madde 12).

Sözleşme; yaşama, kimlik, vatandaşlık, aile ilişkileri, eğitim, sağlık, sosyal güvenlik, düşünce ve ifade özgürlüğü, din ve vicdan özgürlüğü, özel hayatın korunması ve şiddet ile istismara karşı güvence gibi çok sayıda hakkı düzenlemektedir. Ayrıca çocukların ekonomik sömürüden, tehlikeli işlerden, cinsel istismardan, insan ticaretinden ve silahlı çatışmaların etkilerinden korunmasına ilişkin özel hükümler içermektedir.

Sözleşme’nin uygulanmasını izlemek üzere Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Komitesi kurulmuştur. Taraf devletler, Sözleşme hükümlerinin hayata geçirilmesi için aldıkları tedbirler ve kaydedilen ilerlemeler hakkında Komiteye dönemsel rapor sunmakla yükümlüdür.

Sözleşme’ye ek olarak çocukların silahlı çatışmalara katılmaları, çocuk satışı, çocuk fuhşu ve çocuk pornografisi ile bireysel başvuru usulüne ilişkin ihtiyari protokoller kabul edilmiştir. Bu belgeler, çocukların özel risklere karşı korunmasını ve haklarının uluslararası düzeyde izlenmesini güçlendirmektedir.

Türkiye’nin Sözleşme’ye Taraf Olması

Türkiye, Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’yi 14 Eylül 1990 tarihinde imzalamıştır. Sözleşme’nin onaylanmasının uygun bulunmasına ilişkin 4058 sayılı Kanun, 9 Aralık 1994 tarihinde kabul edilmiş ve 11 Aralık 1994 tarihli, 22138 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Onay işlemlerine ilişkin 23 Aralık 1994 tarihli ve 94/6423 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Sözleşme’nin Türkçe metni 27 Ocak 1995 tarihli ve 22184 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

Türkiye, onay belgesini 4 Nisan 1995 tarihinde Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliğine tevdi etmiş; Sözleşme Türkiye bakımından 4 Mayıs 1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Türkiye, Sözleşme’nin 17, 29 ve 30. maddelerine, bu hükümlerin Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve 24 Temmuz 1923 tarihli Lozan Antlaşması hükümleri çerçevesinde yorumlanıp uygulanmasına ilişkin çekince koymuştur.

Sözleşme, Anayasa’nın 90. maddesi uyarınca usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşma niteliğindedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin hükümleri ile kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda Anayasa’nın 90. maddesinin son fıkrasında yer alan düzenleme dikkate alınır.

Çocuk Haklarının Korunmasında Uluslararası ve Ulusal Düzenlemeler

Çocuk haklarının korunması yalnızca Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ile sınırlı değildir. Birleşmiş Milletler, Uluslararası Çalışma Örgütü, Avrupa Konseyi ve Lahey Uluslararası Özel Hukuk Konferansı gibi uluslararası kuruluşlar tarafından kabul edilen çok sayıda belge, çocukların farklı alanlardaki hak ve güvencelerini düzenlemektedir.

Çocukların ceza adaleti sistemi içindeki hakları bakımından 1985 tarihli Çocuk Ceza Adalet Sisteminde Asgari Standart Kurallar (Pekin Kuralları), çocuk suçluluğunun önlenmesi bakımından 1990 tarihli Riyad İlkeleri önemli uluslararası belgelerdir. Çocukların silahlı çatışmalardan, cinsel sömürü ve istismardan, ekonomik sömürüden ve insan ticaretinden korunmasına yönelik sözleşmeler ve ihtiyari protokoller de bu hukuki çerçevenin parçalarıdır.

Türkiye’de çocukların korunmasına ilişkin temel yasal düzenlemeler arasında 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu yer almaktadır. Çocukların korunması, eğitim hakkı, çocuk işçiliğinin önlenmesi, aile ilişkileri, velayet, evlat edinme ve çocuk adalet sistemi gibi alanlarda ulusal mevzuat ile uluslararası yükümlülükler birlikte değerlendirilir.

Dünya Çocuk Hakları Günü’nün Önemi

20 Kasım, çocuk haklarına ilişkin uluslararası belgelerin kabulünü anmanın yanı sıra çocukların karşı karşıya kaldığı hak ihlallerini ve koruma ihtiyaçlarını gündeme getirmek bakımından da önem taşımaktadır. Çocuk yoksulluğu, eğitimden yoksun bırakılma, çocuk işçiliği, erken ve zorla evlilikler, şiddet, istismar, insan ticareti, ayrımcılık, zorunlu göç ve silahlı çatışmalar çocukların temel haklarından yararlanmasını engelleyen başlıca sorunlar arasındadır.

Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, çocukları yalnızca yetişkinlerin korumasına ihtiyaç duyan kişiler olarak değil, kendi haklarına sahip bireyler olarak kabul etmektedir. Çocukların kendilerini ilgilendiren kararlara katılabilmeleri, görüşlerinin dikkate alınması ile yaşlarına ve gelişim düzeylerine uygun biçimde haklarını kullanabilmeleri bu yaklaşımın temel unsurlarıdır.

Dünya Çocuk Hakları Günü, çocukların yaşama, gelişme, korunma ve katılım haklarının güvence altına alınması yönündeki uluslararası ve ulusal yükümlülükleri hatırlatmakta; çocuk haklarının yalnızca belirli bir güne özgü değil, her zaman gözetilmesi gereken temel insan hakları olduğunu vurgulamaktadır.


Hukuk Ansiklopedisi sitesinden daha fazla şey keşfedin

Son gönderilerin e-postanıza gönderilmesi için abone olun.

İlgili Konular

Daha Fazla

    Yeni

    Psikolojik Danışma ve Rehberlik Alanında Çalışanlar İçin Etik Kurallar

    Psikolojik Danışma ve Rehberlik Alanında Çalışanlar İçin Etik Kurallar, Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği (Türk PDR-DER -Turkish Psychological Counseling and Guidance Association) tarafından 1995 yılında yayınlanmıştır. Belge, daha sonraki yıllarda birçok kez güncellenmiş ve yeni baskıları yapılmıştır.  

    Çocuk Suçluluğunun Önlenmesi Birleşmiş Milletler Rehber Kuralları – Riyad İlkeleri

    Çocuk Suçluluğunun Önlenmesi Birleşmiş Milletler Rehber Kuralları (Riyad İlkeleri),...

    Çocuk Hakları Sözleşmesi

    Çocuk Hakları Sözleşmesi, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu Tarafından 20 Kasım...

    Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme

    Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme,...

    Erdal Eren İdam Kararı

    Erdal Eren hakkındaki idam kararı Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri...

    Nuremberg Mahkemesi (Judgment At Nuremberg)

    Nuremberg Mahkemesi (Judgment At Nuremberg), yada Nuremberg Duruşması adıyla bilinen...

    Nürnberg Uluslararası Askeri Ceza Mahkemesi

    Nürnberg Uluslararası Askeri Ceza Mahkemesi, 1945 yılı ve sonrasında, Birleşmiş...

    Saavedra Lamas Paktı

    Saavedra Lamas Paktı, 21 Haziran 1935 tarihinde Güney Amerika...

    Kemalpaşazâde Said Bey

    Kemalpaşazâde Said Bey, 12 Ocak 1848 (5 Safer 1264)...

    20 Kasım Hukuk Takvimi

    20 Kasım - Hukuk Takvimi - Hukuk Tarihinde Bugün  1858 Nobel...