Kimyasal ve Biyolojik Silahların Savaşta Kullanımının Yasaklanmasına İlişkin Cenevre Protokolü(Kimya ve bakteri savaşının yasaklanmasına dair Cenevre Protokolü), 17 Haziran 1925 tarihinde Milletler Cemiyeti himayesinde düzenlenen Silah Ticareti Konferansı’nda imzalanmış, 8 Şubat 1928’de resmen yürürlüğe girmiştir.
Türkiye’nin Antlaşmaya Katılması
Savaşta Boğucu, Zehirli veya Diğer Gazların ve Bakteriyolojik Savaş Yöntemlerinin Kullanımının Yasaklanması Protokolü; boğucu/zehirli gazların ve bakteriyolojik yöntemlerin savaş alanında kullanılmasını yasaklayan temel bir uluslararası insancıl hukuk antlaşmasıdır. Türkiye, kimyasal ve biyolojik silahların kullanımını yasaklayan 1925 Cenevre Protokolü’ne 5 Ekim 1929 tarihinde resmen taraf olarak ilk taraf devletleri arasında yer almış, TBMM’de kabul edilen ve 4 MAYIS 1925 TARİHİNDE CENEVRE’DE İÇTİMA EDEN BEYNELMİLEL KONFERANSTA KABUL OLUNAN (MUHNİK-MÜSEMMİN VEYA BUNA MÜMASİL GAZLARIN VE BAKTERİYOLOJİK VESAİTİN HARPTE iSTİMALİNİN MEN’İ HAKKINDAKİ PROTOKOLÜN TASDİKİNE DAİR KANUN adını taşıyan özel bir onay kanunu ile iç hukukunun bir parçası haline getirmiştir. Asfiksi Verici, Zehirleyici veya Benzeri Gazların ve Bakteriyolojik Vasıtaların Harpte İstimalinin Men’ine Dair 17 Haziran 1925 Tarihli Cenevre Protokolünün Tasdiki Hakkında Kanun 31 Mayıs 1929 tarihinde kabul edilmiş ve 20 Haziran 1929 tarihinde Resmî Gazetede yayımlanmıştır. Bu yasanın TBMM’de kabul edilmesinin ardından katılım belgesi Milletler Cemiyeti‘ne iletilmiş, Türkiye’nin üyeliği resmi olarak 5 Ekim 1929 tarihinde tescil edilmiştir. Protokolün Türkiye tarafından resmen onaylanma işlemleri tamamlanmış ve resmi katılım 15 Ocak 1931 tarihinde tescil edilerek tam olarak yürürlüğe girmiştir. Türkiye, protokole katılırken o dönem pek çok büyük devletin (Fransa, İngiltere, SSCB vb.) yaptığı gibi karşılıklılık (asgari şerh) ilkesini gözeterek dahil olmuş, anlaşmaya taraf olmayan devletlere karşı bağlayıcı olmadığını şerh düşmüştür.
I. Dünya Savaşı sırasında kimyasal silahların (örn. Hardal gazı) yol açtığı yıkım ve kitlesel ölümler, uluslararası çapta büyük bir kamuoyu tepkisi yaratmış ve bu antlaşmanın doğmasına ön ayak olmuştur. antlaşma yalnızca kullanımın yasaklanmasına odaklanmakta, silahların geliştirilmesini, üretilmesini veya depolanmasını yasaklamaktadır. Antlaşmanın caydırıcılığı tam olarak sağlanamamış, II. Dünya Savaşı öncesinde ve sırasında İtalya ve Japonya gibi bazı devletler tarafından sahada ihlâl edilmiştir. Bu eksiklikler, 1990’lı yıllarda üretim ve depolamayı da kapsayacak şekilde genişletilen Kimyasal Silahların Önlenmesi Sözleşmesi ile giderilmiştir.
4 MAYIS 1925 TARİHİNDE CENEVRE’DE İÇTİMA EDEN BEYNELMİLEL KONFERANSTA KABUL OLUNAN (MUHNİK – MÜSEMMİN VEYA BUNA MÜMASİL GAZLARIN VE BAKTERİYOLOJİK VESAİTİN HARPTE iSTİMALİNİN MEN’İ HAKKINDAKİ PROTOKOLÜN TASDİKİNE DAİR KANUN
7 Kanunusani 1929
(Resmi Gazete ile neşir ve ilanı: 20 Kanunusani 1929 – Sayı: 1097)
Kanun No: 1380
Madde -1
Cenevrede 4 Mayıs 1925 tarihinde içtima eden Beynelmilel konferansta tanzim ve imza olunan (Mumnik,
Müsemmim veya Buna Mümasil Gazların ve Bakteriyolojik Vesaitin Harpte İstimalinin Men’i) Hakkındaki 27 Haziran 1925 tarihli Protokol kabul ve tasvip olunmuştur.
Madde 2
Bu Kanunun ahkamını icraya İcra Vekilleri Heyeti memurdur.
Madde 3
Bu Kanun neşri tarihinden muteberdir.
Muhnik, Müsemmim veya Buna Mümasil Gazların ve Bakteriyolojik Vesaitin Harpte İstimalinin Men’i Hakkında Protokol
Kendi hükümetleri namına, aşağı vaziülimza salahiyettar murahhaslar:
Muharebelerde muhnik, müsemmim veyahut buna müşabih gazlar ve bu misillü bütün mayiler, maddeler
veya usuller istimalinin medeni alem efkarı umumiyesince bihakkın merdut addedildiğini cihan devletlerinden çoğunun akitlerinden bulundukları muahedelerde işbi istimal memnuiyetinin tasrih olunduğunu nazarı itibara alarak:
Ayni zamanda milletlerin vicdan ve ef’alinde de hakim olan bu memnuiyetin hukuku düvele ithalini bütün
dünyaya tanıtmak ümniyesile.
Ali akit taraflar zikri geçen men’i istimal muahedelerine henüz iştirak etmemiş oldukları takdirde bu memnuiyeti tanıdıklarını bu men’i istimalin Bakteriyolojik Harp vasıtalarına da teşmili kabul ve işbu beyanat hükmile yekdiğerine karşı olduklarını beyan ederler.
Ali Akit Taraflar bu protokola diğer devletleri iltihaka sevk için bütün kuvvetlerini sarfedeceklerdir. Bu iltihak keyfiyeti Fransa Cumhuriyeti Hükümetine ve onun delaletile imza ve iltihak etmiş bulunan diğer devletlere tebliğ edilecektir. İltihak Fransa Cumhuriyeti Hükümeti tarafından yapılan tebliğ tarihinden itibaren müessir olacaktır.
Fransızca ve İngilizce metinleri muteber olan işbu Protokol mümkün olduğu kadar kısa bir zamanda tasdik olunacaktır. Protokol bugünkü tarihi havi olacaktır.
Bu protokolün tasdiknameleri Fransa Cumhuriyeti Hükümetine gönderilecek ve keyfiyeti tevdi mezkur hükümet tarafından imza veya iltihak etmiş olan devletlerin her birine tebliğ edilecektir.
Tasdik ve iltihak vesaiki Fransa Cumhuriyeti Hükümeti hazinei evrakında mahfuz kalacaktır.
İşbu Protokol vaziülimza bir devlet için kendi tasdiknamesinin tevdi tarihinden itibaren mevkii meriyete girecek ve o andan itibaren bu devlet daha evvel tasdiknamelerinin tevdi muamelesini icra etmiş bulunan diğer devlete karşı taahhüde girmiş olacaktır. Tasdikan lilmakal sahibi salahiyet murahhaslar işbu protokolü imzaladılar.
Cenevrede bir nüsha olarak tanzim edilmiştir.
Yirmiyedi haziran bin dokuzyüz yirmi beş